Zanim zaczniesz się uczyć, warto wiedzieć, dokąd idziesz. Konkurs biologiczny w województwie podkarpackim ma trzy etapy, a każdy kolejny obejmuje materiał poprzedniego plus nowy dział. Wszystko, co czytasz poniżej, pochodzi z zakresu wymagań kuratorium podkarpackiego — z aktualnego dokumentu na rok szkolny 2026/2027. Ten kurs przygotowuje Cię do etapu szkolnego — czyli do tego, co masz przed sobą najbliżej.

Trzy etapy, jeden narastający zakres

To najczęstsze nieporozumienie: materiał się nie wymienia, tylko dokłada. Dokument kuratorium mówi to wprost — na etapie rejonowym wymagana jest wiedza i umiejętności z etapu szkolnego, a na wojewódzkim ze szkolnego i rejonowego. Na ostatnim stopniu nadal obowiązuje wszystko, czego uczysz się teraz.

Zwróć uwagę na jedną rzecz, którą łatwo przeoczyć: w podkarpackim mitoza, mejoza i organizacja DNA w komórce trafiły dopiero na etap wojewódzki, a tkanki zwierzęce — już na szkolny. Jeśli porównujesz sobie zakresy z innymi województwami, ten podział bywa przesunięty.

Motyw przewodni tegorocznej edycji

Podkarpackie robi coś, czego nie ma w większości województw: całej edycji nadaje temat przewodni. W roku 2026/2027 jest nim zrównoważony rozwój — w nawiązaniu do ogłoszonego przez ONZ Międzynarodowego Roku Wolontariuszy na Rzecz Zrównoważonego Rozwoju. Organizatorom chodzi o kształtowanie postaw proekologicznych i poczucia odpowiedzialności za jakość życia obecnych i przyszłych mieszkańców planety.

Praktyczny wniosek dla Ciebie: zagadnienia szczególnie związane z tym tematem zostały w dokumencie wyróżnione. Na etapie szkolnym są to:

• makroelementy, pierwiastki biogenne i mikroelementy — ich znaczenie oraz skutki nadmiaru i niedoboru,
• rola wody i soli mineralnych w życiu organizmów,
• fotosynteza wraz z doświadczeniem nad jej intensywnością,
• znaczenie bakterii, protistów i grzybów w przyrodzie i gospodarce człowieka,
• znaczenie roślin w przyrodzie i gospodarce człowieka,
• znaczenie zwierząt w przyrodzie i gospodarce człowieka,
• wszystkie trzy obowiązkowe doświadczenia i obserwacje.

To nie znaczy, że reszta jest mniej ważna — znaczy tylko, że tym zagadnieniom warto poświęcić trochę więcej uwagi i umieć powiedzieć o nich coś ponad definicję.

Umiejętności wymagane na każdym etapie

Niezależnie od stopnia, sprawdzane jest to samo podejście do biologii:

• planowanie i przeprowadzanie prostych doświadczeń biologicznych — formułowanie problemu badawczego i hipotezy, określanie warunków brzegowych, rozróżnianie próby badawczej i kontrolnej, prowadzenie obserwacji makro- i mikroskopowych oraz dokumentowanie i analiza wyników w formie tabeli, wykresu lub diagramu,
• przekształcanie danych tabelarycznych na wykres lub diagram oraz formułowanie wniosków ogólnych i szczegółowych,
• znajomość różnorodności biologicznej oraz podstawowych zjawisk i procesów biologicznych — w tym opisywanie, porządkowanie i rozpoznawanie organizmów przynależnych wszystkim królestwom,
• wyjaśnianie zjawisk i procesów zachodzących w wybranych organizmach i w środowisku oraz rozumienie i prawidłowe interpretowanie podstawowych zależności między organizmami a środowiskiem,
• wskazywanie, że różnorodność biologiczna jest wynikiem procesów ewolucyjnych,
• posługiwanie się informacjami z analizy materiałów źródłowych — korzystanie z różnych źródeł i metod pozyskiwania informacji oraz odczytywanie, analizowanie, interpretowanie i przetwarzanie informacji tekstowych, graficznych (diagramy, wykresy, rysunek makroskopowy i mikroskopowy, zdjęcia makroskopowe i mikroskopowe) oraz danych liczbowych,
• posługiwanie się podstawową terminologią biologiczną,
• stosowanie zdobytej wiedzy do rozwiązywania problemów biologicznych — w tym wyjaśnianie zależności przyczynowo-skutkowych oraz przedstawianie opinii i argumentów.

Etap szkolny — zakres wymagań (to jest materiał tego kursu)

Oficjalna nazwa tego etapu w dokumencie to „jedność i różnorodność organizmów”. Poniżej masz komplet — w kolejności z dokumentu kuratorium.

1. Chemizm życia. Wirusy

• hierarchiczna organizacja budowy organizmów,
• makroelementy (w tym pierwiastki biogenne) i mikroelementy — ich znaczenie w organizmach oraz skutki nadmiaru i niedoboru pierwiastków na poziomie organizmu,
• rola wody w życiu organizmów wyjaśniana w oparciu o jej właściwości fizyko-chemiczne: mniejsza gęstość w stanie stałym niż w ciekłym, gęstość większa niż gęstość powietrza, wysokie ciepło właściwe, wysokie ciepło parowania, spójność i przyleganie, wysokie napięcie powierzchniowe — oraz rola soli mineralnych dla funkcjonowania organizmów,
• budowa i funkcje białek, cukrów, tłuszczów i kwasów nukleinowych,
• witaminy: klasyfikacja, przykłady i funkcje oraz skutki ich niedoboru i nadmiaru u człowieka,
• istota fotosyntezy jako jednego ze sposobów odżywiania się organizmów — substraty, produkty, warunki przebiegu procesu, lokalizacja w komórce — oraz zaplanowanie i przeprowadzenie doświadczenia wykazującego wpływ wybranych czynników na intensywność fotosyntezy: dwutlenku węgla, światła i temperatury,
• oddychanie tlenowe i fermentacja jako procesy prowadzące do uzyskania energii użytecznej biologicznie (ATP) — substraty, produkty, warunki przebiegu, lokalizacja, zysk energetyczny,
• charakterystyka czynności życiowych organizmów,
• budowa wirusów, choroby wirusowe człowieka (grypa, odra, ospa, różyczka, świnka, AIDS), drogi rozprzestrzeniania się wirusów i zasady profilaktyki chorób oraz uzasadnienie, dlaczego wirusy nie są organizmami.

2. Budowa i funkcjonowanie komórki. Różnorodność życia. Klasyfikacja organizmów

• rozpoznawanie elementów budowy komórki i podawanie ich funkcji — błona komórkowa, jądro, chloroplasty, mitochondria, wakuola, rybosomy, lizosomy, ściana komórkowa, cytoplazma, aparat Golgiego, siateczka śródplazmatyczna,
• porównanie budowy komórek bakterii, roślin, grzybów, protistów i zwierząt oraz wskazanie cech umożliwiających ich rozróżnienie,
• uzasadnienie potrzeby klasyfikowania organizmów i przedstawienie współczesnych zasad systemu klasyfikacji biologicznej,
• przedstawianie cech pozwalających porządkować organizmy do odpowiedniego królestwa oraz rozpoznawanie organizmów z najbliższego otoczenia przy pomocy prostego klucza do oznaczania.

3. Bakterie, grzyby, protisty

• określanie środowiska i trybu życia tych organizmów,
• charakterystyczne cechy budowy danej grupy, rozpoznawanie przedstawicieli oraz wykazywanie różnorodności form bakterii, protistów i grzybów,
• czynności życiowe bakterii: odżywianie (samożywne, saprobionty, pasożyty) oraz oddychanie beztlenowe i tlenowe; do tego wyjaśnienie znaczenia mikoryzy,
• wybrane czynności życiowe tych organizmów: oddychanie, odżywianie, reakcje na czynniki zewnętrzne,
• cechy umożliwiające zaklasyfikowanie organizmu do jednej z tych grup oraz identyfikacja nieznanego organizmu jako przedstawiciela jednej z nich na podstawie obecności tych cech,
• drogi rozprzestrzeniania się tych organizmów oraz zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez bakterie i protisty (gruźlica, borelioza, tężec, salmonelloza, toksoplazmoza, malaria) — w tym punkcie nie ma chorób grzybiczych,
• znaczenie bakterii, protistów oraz grzybów w przyrodzie i gospodarce człowieka.

4. Różnorodność świata roślin

• przedstawianie i porównywanie cech morfologicznych, anatomicznych oraz czynności życiowych roślin: mszaków, paprotników, nagozalążkowych i okrytozalążkowych,
• rozpoznawanie tkanek roślinnych oraz wskazywanie ich cech adaptacyjnych do pełnienia określonych funkcji — na zdjęciach mikroskopowych i rysunkach tkanek,
• identyfikacja nieznanego organizmu na podstawie cech jako przedstawiciela mchów, paprociowych, widłakowych, skrzypowych, nagozalążkowych lub okrytozalążkowych,
• opisywanie organów wegetatywnych i ich funkcji oraz analiza ich adaptacji do życia w różnych środowiskach poprzez opisanie modyfikacji korzeni, łodyg i liści,
• opisywanie organów generatywnych (kwiat, owoc) — ich budowy i funkcji w rozmnażaniu płciowym — budowa nasion oraz przyporządkowanie typu owocu do danej rośliny (dotyczy gatunków rodzimych),
• sposoby rozmnażania wegetatywnego roślin oraz sposoby rozprzestrzeniania się nasion i owoców wraz z zależnością między budową nasion a sposobem ich rozprzestrzeniania: anemochoria, hydrochoria, zoochoria,
• rozpoznawanie rodzimych gatunków roślin użytkowych i chronionych na podstawie opisu lub ilustracji,
• znaczenie roślin w przyrodzie i gospodarce człowieka.

5. Różnorodność zwierząt

• tkanki zwierzęce: lokalizacja, budowa i znaczenie, rozpoznawanie tkanek na zdjęciach i schematach oraz wykazywanie związku między budową a funkcją danej tkanki,
• rozróżnianie przedstawicieli i przedstawianie cech umożliwiających zaklasyfikowanie organizmu do parzydełkowców, płazińców, nicieni, pierścienic, stawonogów, mięczaków, ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków — oraz identyfikacja nieznanego organizmu jako przedstawiciela jednej z tych grup na podstawie obecności tych cech,
• określanie środowiska i trybu życia oraz adaptacji w budowie morfologicznej, anatomicznej i fizjologicznej do różnych środowisk — szczególnie u pasożytów,
• analiza cykli rozwojowych: tasiemca uzbrojonego i nieuzbrojonego, glisty ludzkiej oraz owadów o przeobrażeniu zupełnym i niezupełnym,
• sposoby profilaktyki chorób człowieka wywołanych przez pasożyty zwierzęce,
• adaptacje w budowie morfologicznej i anatomicznej oraz w fizjologii zwierząt do warunków życia — szczególnie pod kątem pokrycia ciała, narządów wymiany gazowej i termiki organizmu; ponadto u kręgowców sposoby rozmnażania i rozwoju wraz z wykazaniem ich związku ze środowiskiem życia, co dotyczy ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków,
• porównywanie i rozpoznawanie grup kręgowców pod względem cech budowy morfologicznej,
• znaczenie zwierząt w przyrodzie i gospodarce człowieka,
• rozpoznawanie rodzimych gatunków płazów i gadów na podstawie opisu lub ilustracji.

Obowiązkowe doświadczenia i obserwacje na etapie szkolnym

1. Wpływ wybranych czynników na efektywność fotosyntezy.
2. Zdolność mchów do chłonięcia wody.
3. Wpływ wybranych czynników na proces kiełkowania nasion.

To osobny, wyraźnie wypisany wykaz — i wszystkie trzy pozycje należą do zagadnień wyróżnionych w tegorocznym temacie przewodnim. Musisz umieć nie tylko opisać wynik, ale też ustawić takie doświadczenie od początku: problem badawczy, hipoteza, próba badawcza i kontrolna, sposób dokumentowania wyników.

A gdzie są „treści wykraczające poza podstawę programową”?

W podkarpackim nie ma ich w osobnej liście — i to jest ważna różnica względem innych województw. Dokument mówi, że uczestnik powinien wykazać się znajomością treści najnowszej podstawy programowej dla szkoły podstawowej oraz wiedzą wykraczającą poza podstawę, wskazaną w samych zagadnieniach. Innymi słowy: materiał ponadprogramowy jest wpleciony w punkty powyżej — na przykład właściwości fizyko-chemiczne wody, tkanki zwierzęce, znaczenie mikoryzy, oddychanie beztlenowe i tlenowe bakterii czy identyfikacja nieznanego organizmu na podstawie cech. Nie szukaj więc dodatkowego rozdziału — pracuj po prostu z całą listą, tak jak jest rozpisana.

Etap rejonowy — co dochodzi

Organizm człowieka (anatomia, fizjologia, stan zdrowia, choroby, higiena): budowa i działanie układów oraz istota zachodzących w nich procesów, czyli korelacja między budową a funkcją narządu i współdziałanie układów — powłoka ciała, narządy ruchu oraz układy pokarmowy, oddechowy, krążenia, odpornościowy, wydalniczy, nerwowy z narządami zmysłów, dokrewny i rozrodczy (z uwzględnieniem rozwoju człowieka). Do tego rozpoznawanie elementów budowy na schematach i modelach, grupy krwi ABO i Rh, zasady transfuzji i społeczne znaczenie krwiodawstwa, typy odporności, różnica między surowicą a szczepionką wraz z mechanizmami ich działania, znaczenie przeszczepów, przykłady schorzeń i zasady profilaktyki oraz uzasadnienie konieczności konsultacji lekarskiej. Osobno wymienione są czynniki wpływające na prawidłowe funkcjonowanie układów i narządów (w tym prawidłowe odżywianie i aktywność fizyczna) oraz czynniki negatywne: palenie papierosów, niewłaściwe odżywianie, alergeny, stres, hałas, zaburzenia snu, alkohol, narkotyki, substancje psychoaktywne, dopalacze, środki dopingujące i e-papierosy.

Homeostaza: zdrowie jako stan równowagi środowiska wewnętrznego i choroba jako jej zaburzenie, powiązania strukturalne i funkcjonalne między narządami w obrębie układów i między układami, czynniki zaburzające homeostazę (stres, substancje szkodliwe, czynniki biologiczne, chemiczne i fizyczne, w tym narkotyki, nadużywanie leków i używek) oraz wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie. Do tego mechanizmy i narządy odpowiedzialne za utrzymanie wybranych parametrów środowiska wewnętrznego — rola wody w termoregulacji i osmoregulacji, stałość płynów ustrojowych, stałość ciśnienia krwi, stężenie glukozy we krwi, poziom wapnia we krwi oraz rola hormonów w reakcjach na stres.

Doświadczenia i obserwacje na tym etapie: rola składników chemicznych kości; wykrywanie obecności wybranych składników pokarmowych w produktach spożywczych; wpływ substancji zawartych w ślinie na trawienie skrobi; wpływ wysiłku fizycznego na zmiany tętna i ciśnienia krwi; wpływ wysiłku fizycznego na zmianę częstości oddechu.

Etap wojewódzki — co dochodzi

Genetyka: zastosowania osiągnięć genetyki i biotechnologii w różnych dziedzinach, np. w medycynie, rolnictwie i ochronie środowiska; organizacja DNA w genomie i lokalizacja DNA w komórce (chromatyna, chromosom, DNA jądrowe i pozajądrowe); struktura podwójnej helisy DNA oraz jej rola w przechowywaniu informacji genetycznej i w replikacji wraz ze znaczeniem tego procesu; biologiczne znaczenie mitozy i mejozy, komórki haploidalne i diploidalne, budowa chromosomu, autosomy i chromosomy płci, analiza prawidłowych i nieprawidłowych kariotypów człowieka; dziedziczenie cech jednogenowych; dziedziczenie płci u człowieka i przykłady chorób sprzężonych z płcią (m.in. daltonizm, hemofilia, dystrofia mięśniowa); rozwiązywanie jednogenowych krzyżówek z szachownicą Punnetta, analiza drzew rodowych (m.in. pod kątem chorób genetycznych) i interpretacja wyników; dziedziczenie grup krwi w układzie ABO i Rh; mutacje genowe i chromosomowe, ich przyczyny (czynniki mutagenne), skutki i przykłady chorób (m.in. mukowiscydoza, fenyloketonuria, zespół Downa); nowotwory jako skutek niekontrolowanych podziałów komórkowych wraz z czynnikami sprzyjającymi ich rozwojowi.

Ewolucja życia: pojęcie ewolucji organizmów, źródła wiedzy o jej przebiegu i istniejące dowody; podobieństwa i różnice między człowiekiem a innymi naczelnymi jako wynik procesów ewolucyjnych; dobór naturalny i sztuczny wyjaśniane na przykładach wraz z różnicami między nimi.

Ekologia i ochrona środowiska wraz z bioróżnorodnością: tolerancja ekologiczna i interpretacja wykresu zakresu tolerancji; ożywione i nieożywione elementy przyrody oraz łączące je zależności; cechy populacji i obserwacja liczebności, rozmieszczenia oraz zagęszczenia wybranego gatunku rośliny zielnej w terenie; zależności pokarmowe (łańcuchy i sieci pokarmowe), producenci, konsumenci i reducenci wraz z ich rolą w obiegu materii i przepływie energii; konstruowanie i analiza łańcuchów oraz sieci pokarmowych w postaci schematu; poziomy i piramidy troficzne; oddziaływania antagonistyczne i nieantagonistyczne — mechanizmy, znaczenie i przykłady; porosty jako organizmy wskaźnikowe (bioindykacja) i ocena zanieczyszczenia powietrza skalą porostową; zasoby odnawialne i nieodnawialne wraz z propozycjami racjonalnego gospodarowania nimi, w tym wodą; przyczyny i skutki zanieczyszczenia wód, powietrza i gleb oraz podstawowe metody rekultywacji; istota różnorodności biologicznej; przykłady gospodarczego użytkowania ekosystemów wodnych i lądowych; wpływ człowieka na różnorodność biologiczną; uzasadnienie konieczności jej ochrony wraz z przykładami sposobów gospodarowania sprzyjających jej zachowaniu; formy ochrony przyrody w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem parków narodowych; przyczyny zagrożeń różnorodności biologicznej i analiza ich skutków dla przyrody i życia człowieka.

Doświadczenia i obserwacje na tym etapie: analiza stopnia zanieczyszczenia powietrza na podstawie obecności i stopnia pokrycia kory drzew przez porosty; wpływ kwaśnych opadów na kiełkowanie nasion i rozwój roślin (podlewanie roztworem octu); obserwacja tempa rozkładu różnych rodzajów odpadów; obserwacja hodowli glonów i wpływu różnych czynników na zakwit wód; wpływ oleju na funkcjonowanie piór ptaków wodnych.

To najważniejsze!

• Konkurs ma trzy etapy, a zakres narasta — nic nie znika, wszystko się dokłada.
• Ten kurs pokrywa cały etap szkolny, czyli „jedność i różnorodność organizmów”.
• Podkarpackie nie wydziela osobnej listy treści ponadpodstawowych — są one wplecione w zwykłe punkty wymagań, więc trzeba pracować z całą listą.
• Etap szkolny obejmuje trzy obowiązkowe doświadczenia: fotosynteza, chłonięcie wody przez mchy, kiełkowanie nasion.
• Tegoroczny temat przewodni to zrównoważony rozwój — stąd nacisk na znaczenie organizmów w przyrodzie i gospodarce człowieka.
• Etap szkolny to „różnorodność życia”, rejonowy dokłada człowieka i homeostazę, wojewódzki — genetykę, ewolucję, ekologię i ochronę przyrody.

Jak wygląda arkusz konkursowy

Liczba i trudność zadań są dostosowane do etapu konkursu i czasu jego trwania. Przy numerze każdego zadania podana jest maksymalna liczba punktów do zdobycia, więc od razu widzisz, ile warta jest odpowiedź.

W arkuszu spotkasz dwa rodzaje zadań:

• zamknięte — na przykład wielokrotnego wyboru, prawda/fałsz i na dobieranie; wybierasz jedną lub więcej spośród podanych opcji,
• otwarte — samodzielnie tworzysz krótką odpowiedź.

Wiele zadań składa się z kilku poleceń, a do ich rozwiązania potrzebna jest umiejętność integrowania i wykorzystywania wiedzy z różnych dziedzin biologii naraz. Dlatego w tym kursie tak często wracamy do tych samych pojęć z innej strony — na konkursie rzadko wystarczy pamięć do jednego działu.