Konkurs kuratoryjny z biologii — jak wygląda i jak się przygotować?

Co już wiadomo o roku szkolnym 2026/2027

Stan na 2 września 2026. Kuratoria publikują dokumenty własnym tempem, więc poniżej jest tylko to, co potwierdzone w dokumentach — a nie to, co „zwykle bywa”.

• Małopolskie — zakres wymagań i literatura z 9 czerwca 2026, harmonogram z maja. Etap szkolny 8 października 2026, rejonowy 30 listopada 2026, wojewódzki 1 marca 2027. Tematyka konkursu: wpływ mikrobiomu jelitowego na metabolizm, odporność i hormony.
• Podkarpackie — wymagania ogłoszone 24 czerwca 2026. Tematyka przewodnia: zrównoważony rozwój.
• Wielkopolskie — zakres wymagań z 22 czerwca 2026; regulamin z harmonogramem zapowiedziany do 30 września.
• Mazowieckie — na razie projekt programu merytorycznego (25 czerwca 2026); wersje ostateczne i harmonogram do 30 września. Wykaz artykułów z „Wiedzy i Życia” ma zostać uzupełniony we wrześniu.
• Świętokrzyskie — etap szkolny w październiku, rejonowy w listopadzie, wojewódzki w styczniu.
• Łódzkie — zarządzenie z czerwca 2026; regulaminy wraz z harmonogramem zapowiedziane do 30 września.
• W pozostałych województwach dokumentów na 2026/2027 albo jeszcze nie ogłoszono, albo nie są publicznie dostępne — sprawdzaj stronę swojego kuratorium.

Najważniejszy wniosek: nie zakładaj z góry, że etap szkolny wypada w listopadzie. W małopolskiem jest 8 października — o pięć tygodni wcześniej, niż podpowiada intuicja.

Etap I – szkolny: człowiek i podstawy biologii komórki

Na pierwszym etapie obowiązuje materiał z podstawy programowej klas 5–8, ale potraktowany poważnie – nie wystarczy wiedzieć „mniej więcej”. Konkurs wymaga rozumienia, nie zapamiętywania.

Poniższy podział pokazuje typowy zakres etapu szkolnego. Sprawdź jednak dokument swojego kuratorium – województwa różnią się tym, co wchodzi już na etap szkolny, a co dopiero na rejonowy.

Zakres obejmuje cztery główne działy:

Organizacja i chemizm życia – pierwiastki biogenne, makro- i mikroelementy (fosfor, wapń, magnez, potas, jod, żelazo, fluor), witaminy (A, D, E, K, C, B1, kwas foliowy, B12) i ich rola w organizmie. Budowa i funkcje komórki eukariotycznej – jądro, rybosomy, siateczka śródplazmatyczna, lizosomy, aparat Golgiego. Porównanie komórek bakterii, grzybów, roślin i zwierząt.

Wirusy i bakterie – budowa wirusa na przykładzie bakteriofaga i HIV, choroby wirusowe i bakteryjne człowieka (m.in. opryszczka, wścieklizna, kiła, krztusiec), antybiotykooporność i zasady stosowania antybiotyków.

Organizm człowieka – układ pokarmowy (gdzie trawi się białka, cukry i tłuszcze, gdzie wchłaniają się produkty trawienia), układ odpornościowy (śledziona, grasica, szpik kostny, surowica vs szczepionka, rodzaje odporności), układ nerwowy autonomiczny (współczulny vs przywspółczulny), układ hormonalny (sprzężenie zwrotne na przykładzie tyroksyny).

Homeostaza – czynniki zaburzające homeostazę (stres, drobnoustroje, używki, temperatura) i ich wpływ na ciśnienie krwi i temperaturę ciała.

Etap II – rejonowy: rośliny, grzyby, bezkręgowce i kręgowce

Na etapie rejonowym dochodzi cały dział różnorodności życia – i tu robi się naprawdę poważnie.

Chemia biologiczna pogłębiona – dyfuzja i osmoza, właściwości wody, szczegółowa klasyfikacja węglowodanów (pentozy, heksozy, dwucukry, wielocukry – w tym fruktoza, ryboza, laktoza, maltoza, chityna), lipidy proste i złożone, białka proste i złożone (fibryna, amylaza ślinowa).

Grzyby – budowa grzyba kapeluszowego, czynności życiowe, tryby życia (pasożytnictwo, saprobiontyzm, symbioza).

Rośliny – tkanki roślinne (twórcza, okrywająca, miękiszowa, wzmacniająca, przewodząca), adaptacje organów do środowiska, aparaty szparkowe i przetchlinki, rośliny jednoliścienne vs dwuliścienne, rozpoznawanie paproci i mchu, rozpoznawanie pospolitych drzew Polski po liściach, owocach, szyszkach i igłach (olsza, buk, dąb, lipa, klon, kasztanowiec, topola osika, grab, jarząb, jesion, brzoza, świerk, sosna, cis, modrzew, jałowiec).

Protisty – euglena zielona, morszczyn, okrzemki, pantofelek, ameba – budowa, tryb życia, znaczenie. Choroby: malaria i toksoplazmoza.

Bezkręgowce – parzydełkowce, płazińce, nicienie, pierścienice, stawonogi (skorupiaki, owady, pajęczaki), mięczaki (ślimaki, małże, głowonogi). Cykle rozwojowe pasożytów: tasiemiec uzbrojony i nieuzbrojony, glista ludzka, włosień spiralny.

Kręgowce – porównanie ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków, przystosowania do środowiska, budowa jaja ptaków, błony płodowe owodniowców, budowa łożyska. Rozpoznawanie chronionych gatunków kręgowców (ropucha paskówka, traszka zwyczajna, jaszczurka zwinka, padalec, gniewosz plamisty, zaskroniec, żmija zygzakowata, żółw błotny, bocian czarny, sokół wędrowny, wilga, ryś, kozica, bóbr).

Artykuły z „Wiedzy i Życia”: wykaz na rok 2026/2027 nie jest jeszcze kompletny — mazowieckie kuratorium zapowiedziało uzupełnienie go we wrześniu. Poniżej pozycje obowiązujące w roku 2025/2026, żeby wiedzieć, czego się spodziewać.

• E. Nieckuła, Zwierzęta świętego Mikołaja – grudzień 2024
• P. Walewski, Nie daj sobie w kość – marzec 2025
• M. Dworniczak, Dbajmy o skórę, ale z głową – maj 2025

Etap III – wojewódzki: genetyka, ewolucja, ekologia

Etap wojewódzki to poziom licealny. Genetyka – mitoza i mejoza (przebieg, różnice, znaczenie), replikacja DNA, organizacja DNA w genomie (helisa, nukleosom, chromatyna, chromosom), rodzaje RNA, transkrypcja i translacja, krzyżówki genetyczne (dominacja pełna i niepełna, kodominacja, sprzężenie z płcią, szachownica Punnetta, drzewa rodowe). Mutacje genowe (mukowiscydoza, fenyloketonuria, pląsawica Huntingtona) i chromosomowe (zespół Downa, Klinefeltera, Turnera). Biotechnologia – enzymy restrykcyjne, elektroforeza, PCR, GMO, klonowanie.

Ewolucja – rodzaje doboru naturalnego: stabilizujący, kierunkowy, różnicujący.

Ekologia – nisza ekologiczna, zakresy tolerancji, bioindykatory, łańcuchy i sieci pokarmowe, piramidy materii i energii, obieg azotu i węgla, formy ochrony przyrody w Polsce, Kampinoski Park Narodowy, gatunki obce, fragmentacja środowiska, zmiany klimatyczne.

Artykuły z „Wiedzy i Życia”: wykaz na rok 2026/2027 nie jest jeszcze kompletny — mazowieckie kuratorium zapowiedziało uzupełnienie go we wrześniu. Poniżej pozycje obowiązujące w roku 2025/2026, żeby wiedzieć, czego się spodziewać.

• P. Walewski, Demony soli – grudzień 2024
• M. Kozłowski, Nimfy, poczwarki i „hormon młodociany” – maj 2025
• M. Rabska, Kapusta nieoczywista – sierpień 2025

Co kupić? Lista książek do przygotowań

Podstawa – bez tego ani rusz

Podręczniki szkolne do biologii klas 5–8 – cokolwiek masz w szkole, przeczytaj je od deski do deski. Naprawdę. Większość uczniów tego nie robi.

„Biologia. Jedność i różnorodność” – Wydawnictwo Szkolne PWN. To pozycja oficjalnie wymieniona w programie konkursu. Obszerna, ale napisana przystępnie. Szczególnie przydatna do różnorodności życia i etapu rejonowego.

Podręczniki biologii do liceum – na etap wojewódzki (genetyka, ewolucja, ekologia) musisz sięgnąć po materiał licealny. Możesz wziąć dowolny podręcznik dopuszczony przez MEN – np. seria Nowa Era lub WSiP.

Dla ambitnych – etap wojewódzki i więcej

Campbell, Reece i in. – „Biologia” (Wydawnictwo REBIS) – to biblia biologii na poziomie akademickim. Nie musisz czytać całości, ale wybrane rozdziały (genetyka, ewolucja, ekologia) to materiał, który naprawdę robi różnicę. Jeśli chcesz rozumieć, a nie tylko pamiętać – ta książka jest dla Ciebie.

Solomon, Berg, Martin – „Biologia” (Oficyna Wydawnicza MULTICO) – podobny poziom co Campbell, nieco inaczej napisana. Warto mieć obie i porównywać wyjaśnienia trudniejszych zagadnień.

Obowiązkowo – miesięcznik „Wiedza i Życie”

To nie jest opcja – artykuły z „Wiedzy i Życia” są oficjalnie częścią zakresu na etapy II i III. Kup numery wymienione w programie lub znajdź je w bibliotece. Czyta się je naprawdę przyjemnie.

Dodatkowe pomoce na konkurs kuratoryjny

Atlasy botaniczne i zoologiczne – do rozpoznawania drzew, chronionych gatunków i tkanek roślinnych. Polecam atlas drzew i krzewów oraz atlas zwierząt chronionych. Przydadzą się szczególnie przed etapem rejonowym.

Atlas anatomiczny człowieka – do układu odpornościowego, pokarmowego i nerwowego. Rysunki pomagają zapamiętać więcej niż same opisy.

Zintegrowana Platforma Edukacyjna (zpe.gov.pl) – bezpłatna, wskazywana w programach konkursu; wcześniej działała pod adresem epodreczniki.pl. Znajdziesz tam materiały z biologii i przyrody, przydatne jako uzupełnienie.