Konkurs biologiczny w województwie podkarpackim 2026/2027 — terminy, zakres, lektury
Konkurs z Biologii dla uczniów szkół podstawowych województwa podkarpackiego organizuje Podkarpacki Kurator Oświaty. Konkurs ma trzy etapy: szkolny, rejonowy i wojewódzki.
Temat przewodni roku 2026/2027 to zrównoważony rozwój: kuratorium nawiązuje do ogłoszenia przez ONZ roku 2026 Międzynarodowym Rokiem Wolontariuszy na rzecz Zrównoważonego Rozwoju. Zagadnienia szczególnie związane z tematem kuratorium zapisało wytłuszczonym drukiem — to wyróżnienie widać w dokumencie kuratorium (link w źródłach).
Poniżej zebraliśmy terminy, zakres wymagań na każdy etap i wykaz literatury z dokumentów kuratorium. Stan na 11 października 2026 r.
Terminy w roku szkolnym 2026/2027
| Etap | Termin | Tematyka etapu |
|---|---|---|
| Szkolny | 27 października 2026 r. (wtorek) | jedność i różnorodność organizmów |
| Rejonowy | 15 grudnia 2026 r. (wtorek) | człowiek (anatomia, fizjologia, stan zdrowia, choroby, higiena) |
| Wojewódzki | 13 marca 2027 r. (sobota) | genetyka, ewolucja życia, ekologia, ochrona przyrody i ochrona środowiska |
Harmonogram kuratorium nie podaje godzin. Godzinę i miejsce każdego etapu potwierdź w swojej szkole.
Zasady kwalifikacji do kolejnych etapów określa regulamin organizacji konkursów przedmiotowych — link jest w źródłach na dole strony.
Zakres — co obowiązuje na którym etapie
Uczestnicy powinni wykazać się znajomością treści najnowszej podstawy programowej biologii dla szkoły podstawowej, a także wiedzą wykraczającą poza podstawę, wskazaną w zagadnieniach. Kuratorium nie podaje osobnej listy poszerzeń — treści ponadprogramowe są wplecione w wymagania każdego etapu.
Arkusz: zadania zamknięte (np. wielokrotnego wyboru, prawda/fałsz, na dobieranie — uczeń wybiera jedną lub więcej z podanych odpowiedzi) i otwarte, wymagające krótkiej samodzielnej odpowiedzi. Wiele zadań zawiera po kilka poleceń i wymaga łączenia wiedzy z różnych dziedzin biologii. Liczba i trudność zadań są dostosowane do etapu i czasu jego trwania; przy każdym zadaniu podana jest maksymalna liczba punktów.
Umiejętności wymagane na każdym etapie
- planowanie i przeprowadzanie prostych doświadczeń: problem badawczy i hipoteza, warunki brzegowe doświadczeń, próba badawcza i kontrolna, obserwacje makro- i mikroskopowe, dokumentowanie i analiza wyników (tabela, wykres, diagram), przekształcanie danych tabelarycznych w wykres lub diagram, wnioski ogólne i szczegółowe,
- znajomość różnorodności biologicznej oraz podstawowych zjawisk i procesów — opisywanie, porządkowanie i rozpoznawanie organizmów wszystkich królestw,
- wyjaśnianie zjawisk i procesów zachodzących w organizmach i środowisku, interpretowanie zależności między organizmami a środowiskiem,
- wskazywanie, że różnorodność biologiczna jest wynikiem procesów ewolucyjnych,
- posługiwanie się informacjami z materiałów źródłowych, korzystanie z różnych źródeł i metod pozyskiwania informacji: tekstowymi, graficznymi (diagramy, wykresy, rysunki i zdjęcia makroskopowe i mikroskopowe) i liczbowymi,
- posługiwanie się podstawową terminologią biologiczną,
- stosowanie wiedzy do rozwiązywania problemów biologicznych — wyjaśnianie zależności przyczynowo-skutkowych, przedstawianie opinii i argumentów.
Etap szkolny — jedność i różnorodność organizmów
- Chemizm życia. Wirusy: hierarchiczna organizacja budowy organizmów; makroelementy (w tym pierwiastki biogenne) i mikroelementy, ich znaczenie oraz skutki nadmiaru i niedoboru; rola wody w oparciu o jej właściwości fizyko-chemiczne (gęstość mniejsza w stanie stałym niż w ciekłym, gęstość większa niż gęstość powietrza, wysokie ciepło właściwe, wysokie ciepło parowania, spójność i przyleganie, wysokie napięcie powierzchniowe) oraz rola soli mineralnych; budowa i funkcje białek, cukrów, tłuszczy, kwasów nukleinowych; witaminy — klasyfikacja, przykłady, funkcje, skutki niedoboru i nadmiaru; fotosynteza (substraty, produkty, warunki, lokalizacja w komórce) i doświadczenie wykazujące wpływ dwutlenku węgla, światła i temperatury na jej intensywność; oddychanie tlenowe i fermentacja jako procesy prowadzące do uzyskania ATP (substraty, produkty, warunki, lokalizacja, zysk energetyczny); czynności życiowe organizmów; budowa wirusów, choroby wirusowe człowieka (grypa, odra, ospa, różyczka, świnka, AIDS), drogi rozprzestrzeniania się wirusów i profilaktyka; uzasadnienie, dlaczego wirusy nie są organizmami.
- Budowa i funkcjonowanie komórki. Różnorodność życia. Klasyfikacja organizmów: elementy budowy komórki i ich funkcje (błona komórkowa, jądro, chloroplasty, mitochondria, wakuola, rybosomy, lizosomy, ściana komórkowa, cytoplazma, aparat Golgiego, siateczka śródplazmatyczna); porównanie komórek bakterii, roślin, grzybów, protistów i zwierząt; potrzeba klasyfikowania organizmów i współczesne zasady systemu klasyfikacji biologicznej; cechy pozwalające przyporządkować organizm do królestwa; rozpoznawanie organizmów z najbliższego otoczenia prostym kluczem.
- Bakterie, grzyby, protisty: środowisko i tryb życia; cechy budowy, rozpoznawanie przedstawicieli, różnorodność form; czynności życiowe bakterii — odżywianie (samożywne, saprobionty i pasożyty), oddychanie beztlenowe i tlenowe; znaczenie mikoryzy; wybrane czynności życiowe (oddychanie, odżywianie, reakcje na czynniki zewnętrzne); identyfikacja nieznanego organizmu; drogi rozprzestrzeniania się i profilaktyka chorób wywoływanych przez bakterie i protisty (gruźlica, borelioza, tężec, salmonelloza, toksoplazmoza, malaria); znaczenie bakterii, protistów i grzybów w przyrodzie i gospodarce człowieka.
- Różnorodność świata roślin: cechy morfologiczne, anatomiczne i czynności życiowe roślin (mszaki, paprotniki, nagozalążkowe, okrytozalążkowe); tkanki roślinne i ich cechy adaptacyjne (zdjęcia mikroskopowe i rysunki); identyfikacja nieznanego organizmu jako przedstawiciela mchów, paprociowych, widłakowych, skrzypowych, nagozalążkowych, okrytozalążkowych; organy wegetatywne, ich funkcje i modyfikacje korzeni, łodyg i liści; organy generatywne (kwiat, owoc), budowa nasion, przyporządkowanie typu owocu do rośliny (gatunki rodzime); rozmnażanie wegetatywne; rozprzestrzenianie się nasion i owoców oraz zależność między budową nasion a sposobem ich rozprzestrzeniania (anemochoria, hydrochoria, zoochoria); rozpoznawanie rodzimych gatunków roślin użytkowych i chronionych; znaczenie roślin w przyrodzie i gospodarce człowieka.
- Różnorodność zwierząt: lokalizacja, budowa i znaczenie tkanek zwierzęcych, ich rozpoznawanie (zdjęcia i schematy), związek budowy tkanki z funkcją; cechy pozwalające zaklasyfikować organizm do parzydełkowców, płazińców, nicieni, pierścienic, stawonogów, mięczaków, ryb, płazów, gadów, ptaków, ssaków i identyfikacja nieznanego organizmu jako przedstawiciela jednej z tych grup; środowisko, tryb życia i adaptacje tych zwierząt, szczególnie pasożytów; cykle rozwojowe tasiemca uzbrojonego i nieuzbrojonego, glisty ludzkiej oraz owadów o przeobrażeniu zupełnym i niezupełnym; profilaktyka chorób wywołanych przez pasożyty zwierzęce; adaptacje zwierząt do warunków życia (pokrycie ciała, narządy wymiany gazowej, termika organizmu), rozmnażanie i rozwój kręgowców; porównywanie i rozpoznawanie grup kręgowców; znaczenie zwierząt w przyrodzie i gospodarce człowieka; rozpoznawanie rodzimych gatunków płazów i gadów.
Obowiązkowe doświadczenia i obserwacje: wpływ wybranych czynników na efektywność fotosyntezy · zdolność mchów do chłonięcia wody · wpływ wybranych czynników na proces kiełkowania nasion.
Etap rejonowy — człowiek
Wiedza i umiejętności z etapu szkolnego oraz:
- Organizm człowieka: budowa i działanie układów, związek budowy narządów z funkcją i współdziałanie układów — powłoka ciała, narządy ruchu, układy: pokarmowy, oddechowy, krążenia, odpornościowy, wydalniczy, nerwowy i narządy zmysłów, dokrewny i rozrodczy (z uwzględnieniem rozwoju człowieka); rozpoznawanie elementów budowy na schematach i modelach; grupy krwi układu ABO i Rh, zasady transfuzji i społeczne znaczenie krwiodawstwa; typy odporności, różnica między surowicą a szczepionką i mechanizmy ich działania, znaczenie przeszczepów; przykłady schorzeń układów i narządów, zasady profilaktyki, konieczność konsultacji lekarskiej w przypadku rozpoznania choroby; czynniki wpływające na prawidłowe funkcjonowanie układów, w tym prawidłowe odżywianie i aktywność fizyczna; czynniki negatywnie wpływające na zdrowie (palenie papierosów, niewłaściwe odżywianie, alergeny, stres, hałas, zaburzenia snu, alkohol, narkotyki, substancje psychoaktywne, dopalacze, środki dopingujące, e-papierosy).
- Homeostaza: zdrowie jako stan równowagi środowiska wewnętrznego, choroby jako zaburzenia homeostazy; powiązania strukturalne i funkcjonalne między narządami i układami; czynniki zaburzające homeostazę (stres, substancje szkodliwe, czynniki biologiczne, chemiczne, fizyczne, w tym narkotyki, nadużywanie leków, używek), wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie; mechanizmy i narządy odpowiedzialne za utrzymanie parametrów środowiska wewnętrznego — rola wody w termoregulacji, osmoregulacji, stałości płynów ustrojowych, stałości ciśnienia krwi, stężenia glukozy we krwi, poziom wapnia we krwi, rola hormonów w reakcjach na stres.
Wymagane doświadczenia i obserwacje: rola składników chemicznych kości · wykrywanie obecności wybranych składników pokarmowych w produktach spożywczych · wpływ substancji zawartych w ślinie na trawienie skrobi · wpływ wysiłku fizycznego na zmiany tętna i ciśnienia krwi · wpływ wysiłku fizycznego na zmianę częstości oddechu.
Etap wojewódzki — genetyka, ewolucja, ekologia, ochrona przyrody i środowiska
Wiedza i umiejętności z etapu szkolnego i rejonowego oraz:
- Genetyka: zastosowania osiągnięć genetyki i biotechnologii (np. w medycynie, rolnictwie, ochronie środowiska); organizacja DNA w genomie i lokalizacja DNA w komórce (chromatyna, chromosom, jądrowe i pozajądrowe DNA); struktura podwójnej helisy, jej rola w przechowywaniu informacji genetycznej i replikacji; znaczenie mitozy i mejozy, komórki haploidalne i diploidalne, budowa chromosomu, autosomy i chromosomy płci, prawidłowe i nieprawidłowe kariotypy człowieka; dziedziczenie cech jednogenowych; dziedziczenie płci i choroby sprzężone z płcią (np. daltonizm, hemofilia, dystrofia mięśniowa); jednogenowe krzyżówki genetyczne z szachownicą Punnetta, analiza drzew rodowych, dziedziczenie grup krwi w układzie ABO i Rh; mutacje genowe i chromosomowe, ich przyczyny (czynniki mutagenne), skutki i przykłady chorób (np. mukowiscydoza, fenyloketonuria, zespół Downa); nowotwory jako skutek niekontrolowanych podziałów komórkowych i czynniki sprzyjające ich rozwojowi.
- Ewolucja życia: pojęcie ewolucji, źródła wiedzy o jej przebiegu i dowody; podobieństwa i różnice między człowiekiem a innymi naczelnymi; dobór naturalny i sztuczny.
- Ekologia i ochrona środowiska wraz z bioróżnorodnością: tolerancja ekologiczna i interpretacja wykresu zakresu tolerancji; ożywione i nieożywione elementy przyrody i zależności między nimi; cechy populacji, obserwacja liczebności, rozmieszczenia i zagęszczenia gatunku rośliny zielnej w terenie; zależności pokarmowe (łańcuchy i sieci pokarmowe), producenci, konsumenci, reducenci i ich rola w obiegu materii i przepływie energii; konstruowanie i analiza łańcuchów i sieci pokarmowych; poziomy i piramidy troficzne; oddziaływania antagonistyczne i nieantagonistyczne; porosty jako organizmy wskaźnikowe (bioindykacja), skala porostowa; odnawialne i nieodnawialne zasoby przyrody i racjonalne gospodarowanie nimi, w tym wodą; przyczyny i skutki zanieczyszczenia wód, powietrza i gleb, podstawowe metody rekultywacji; istota różnorodności biologicznej; gospodarcze użytkowanie ekosystemów wodnych i lądowych, w tym sprzyjające zachowaniu różnorodności; wpływ człowieka na różnorodność biologiczną i konieczność jej ochrony; formy ochrony przyrody w Polsce, szczególnie parki narodowe; przyczyny zagrożeń różnorodności biologicznej i ich skutki.
Wymagane doświadczenia i obserwacje: analiza stopnia zanieczyszczenia powietrza na podstawie obecności i stopnia pokrycia kory drzew przez porosty · wpływ kwaśnych opadów na kiełkowanie nasion i rozwój roślin (podlewanie roztworem octu) · obserwacja tempa rozkładu różnych rodzajów odpadów · obserwacja hodowli glonów i wpływ różnych czynników na zakwit wód · wpływ oleju na funkcjonowanie piór ptaków wodnych.
Na co zwrócić uwagę w podkarpackim
- Każdy etap ma swoją tematykę i własną listę wymaganych doświadczeń oraz obserwacji.
- Nie ma osobnej listy poszerzeń. Treści wykraczające poza podstawę programową są wplecione w zagadnienia każdego etapu; dokument nie oznacza, które to treści.
- Literatura obejmuje podręczniki do liceum w zakresie rozszerzonym — już od etapu szkolnego.
Literatura — wykaz kuratorium
Wykazy przepisujemy z dokumentu kuratorium w całości — tak jak kuratorium podaje je osobno dla każdego etapu.
Etap szkolny
- Podręczniki i zeszyty ćwiczeń do nauki biologii dla uczniów szkoły podstawowej i ponadpodstawowej wszystkich wydawnictw zatwierdzone przez MEN.
- Guzik M., Kozik R., Matuszewska R., Zamachowski W., Biologia na czasie. Podręcznik dla liceum ogólnokształcącego i technikum, zakres rozszerzony, cz. 1 — działy, których dotyczą wymienione zagadnienia.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna — poziom podstawowy i ponadpodstawowy (zpe.gov.pl).
Etap rejonowy
- Podręczniki i zeszyty ćwiczeń do nauki biologii dla uczniów szkoły podstawowej i ponadpodstawowej wszystkich wydawnictw zatwierdzone przez MEN.
- Guzik M., Kozik R., Zamachowski W., Biologia na czasie 2. Podręcznik dla szkół ponadpodstawowych. Zakres rozszerzony.
- Dubert F., Guzik M., Helmin A., Holeczek J., Krawczyk S., Zamachowski W., Biologia na czasie 3. Podręcznik dla szkół ponadpodstawowych. Zakres rozszerzony.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna — poziom podstawowy i ponadpodstawowy (zpe.gov.pl).
Etap wojewódzki
Literatura obowiązująca w etapie szkolnym i rejonowym oraz:
- Podręczniki i zeszyty ćwiczeń do nauki biologii dla uczniów szkoły podstawowej i ponadpodstawowej wszystkich wydawnictw zatwierdzone przez MEN.
- Anna Mucha, „Repetytorium na 100%. Szkoła podstawowa. BIOLOGIA”, wydawnictwo Greg.
- Dubert F., Jurgowiak M., Zamachowski W., Biologia na czasie 4. Podręcznik dla liceum ogólnokształcącego i technikum. Zakres rozszerzony.
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna — poziom podstawowy i ponadpodstawowy (zpe.gov.pl).
Kurs dla województwa podkarpackiego
Mamy kurs etapu szkolnego ułożony pod zakres województwa podkarpackiego.
Źródła
Stan na 11 października 2026 r. Źródła: „Konkurs z Biologii dla uczniów szkół podstawowych województwa podkarpackiego w roku szkolnym 2026/2027” (zakres wymagań i literatura), harmonogram konkursów i regulamin organizacji konkursów przedmiotowych. Jeśli kuratorium zmieni termin albo zakres, wiążący jest dokument kuratorium.