Zanim zaczniesz się uczyć, warto wiedzieć, dokąd idziesz. Konkurs biologiczny w województwie podlaskim ma trzy stopnie — szkolny, rejonowy i wojewódzki — a każdy kolejny obejmuje materiał poprzedniego plus nowe zagadnienia. Wszystko, co czytasz poniżej, pochodzi z zakresu wymagań kuratorium podlaskiego (załącznik do regulaminu wojewódzkich konkursów przedmiotowych dla uczniów szkół podstawowych). Ten kurs prowadzi Cię przez materiał stopnia szkolnego — czyli przez to, co masz przed sobą najbliżej.

Uwaga na start — podlaskie dzieli materiał inaczej niż większość województw.
Świat zwierząt NIE jest na stopniu szkolnym — wchodzi dopiero na rejonowym. Za to organizm człowieka zaczyna się już na stopniu szkolnym: pierwsze sześć układów obowiązuje od samego początku. Jeśli słyszałeś od kolegów z innych województw, że „na szkolnym są zwierzęta, a człowiek dopiero dalej” — u nas jest dokładnie odwrotnie.

Trzy stopnie, jeden narastający zakres

To najczęstsze nieporozumienie: materiał się nie wymienia, tylko dokłada. Na stopniu wojewódzkim nadal obowiązuje wszystko, czego uczysz się teraz.

Druga rzecz warta zapamiętania: konkurs obejmuje i poszerza treści podstawy programowej. Zadania wykraczające poza podstawę mogą dotyczyć także innych szczegółów niż te wypisane w podstawie programowej — ale zawsze da się je rozwiązać w oparciu o źródła wskazane przez organizatora konkursu.

Umiejętności — i to, że one też narastają

Podlaskie przypisuje umiejętności do konkretnych stopni, a nie „wszystkie od razu”. Wiedza merytoryczna musi być poparta umiejętnościami z celów kształcenia podstawy programowej:

• Od stopnia szkolnego — znajomość różnorodności biologicznej oraz podstawowych zjawisk i procesów biologicznych; posługiwanie się informacjami pochodzącymi z analizy materiałów źródłowych; rozumowanie i zastosowanie nabytej wiedzy do rozwiązywania problemów biologicznych; znajomość uwarunkowań zdrowia człowieka.
• Od stopnia rejonowego dochodzi — planowanie i przeprowadzanie obserwacji oraz doświadczeń i wnioskowanie w oparciu o ich wyniki.
• Od stopnia wojewódzkiego dochodzi — postawa wobec przyrody i środowiska.

Nie znaczy to, że doświadczenia możesz na razie odpuścić — one wyrastają z tych samych treści, których uczysz się teraz. Znaczy tylko tyle, że na stopniu szkolnym punkt ciężkości leży na wiedzy, pracy z materiałem źródłowym i rozumowaniu, a formalny wymóg planowania doświadczeń pojawia się dopiero o stopień wyżej.

Stopień szkolny — zakres wymagań (to jest materiał tego kursu)

1. Organizacja i chemizm życia

• hierarchiczna budowa organizmów i poziomy ich organizacji,
• skład chemiczny organizmów: woda i sole mineralne oraz związki organiczne — białka, cukry, tłuszcze, kwasy nukleinowe i witaminy — wraz z ich rolą,
• budowa komórki i funkcje jej elementów, z porównaniem komórek różnych grup organizmów,
• procesy energetyczne komórki — fotosynteza oraz oddychanie komórkowe (tlenowe i fermentacja) — a także czynności życiowe organizmów.

2. Różnorodność życia — bez zwierząt

• klasyfikacja organizmów — po co porządkujemy świat żywy, jednostki systematyczne, przyporządkowywanie organizmów do królestw,
• wirusy jako bezkomórkowe formy materii — dlaczego nie zaliczamy ich do organizmów, sposoby rozprzestrzeniania się i profilaktyka chorób wirusowych,
• bakterie jako organizmy jednokomórkowe — środowisko i tryb życia, czynności życiowe, znaczenie w przyrodzie i dla człowieka, profilaktyka chorób bakteryjnych,
• różnorodność i jedność roślin: tkanki roślinne, mchy, paprociowe, rośliny nagonasienne i rośliny okrytonasienne — budowa, czynności życiowe, rozmnażanie oraz znaczenie w przyrodzie i gospodarce,
• grzyby jako organizmy cudzożywne — budowa, tryb życia, znaczenie, w tym współżycie z innymi organizmami.

Świata zwierząt na tym stopniu jeszcze nie ma — wchodzi na rejonowym.

3. Organizm człowieka — pierwsze sześć układów

• skóra — budowa, funkcje, higiena i choroby powłoki ciała,
• układ ruchu — szkielet i mięśnie, ich współdziałanie, budowa i rola kości oraz stawów,
• układ pokarmowy i odżywianie się — składniki pokarmowe, budowa i funkcje odcinków przewodu pokarmowego, trawienie i wchłanianie, zasady prawidłowego żywienia,
• układ krążenia — krew i jej składniki, budowa i praca serca, krwiobiegi, choroby układu krążenia i profilaktyka,
• układ odpornościowy — elementy odporności, rodzaje odporności, szczepionki, alergie i zaburzenia odporności,
• układ oddechowy — budowa, mechanizm wentylacji, wymiana gazowa oraz choroby i higiena układu oddechowego.

Pozostałe układy — moczowy, nerwowy, narządy zmysłów, dokrewny oraz rozmnażanie i rozwój — dochodzą dopiero na stopniu rejonowym.

Treści poszerzające podstawę programową — obowiązują już na stopniu szkolnym

1. Pierwiastki: najważniejsze pierwiastki budujące ciała organizmów wraz z ich znaczeniem biologicznym.
2. Związki chemiczne: białka, cukry, tłuszcze, kwasy nukleinowe, woda i sole mineralne — budowa i znaczenie biologiczne.
3. Organelle: budowa i rola aparatu Golgiego oraz siateczki śródplazmatycznej.
4. Budowa wirusów.
5. Budowa komórki grzybowej.
6. Bakterie: podstawowe formy morfologiczne bakterii oraz budowa komórki bakteryjnej.
7. Protisty: różnorodność budowy (formy jednokomórkowe i wielokomórkowe), budowa, czynności życiowe — oddychanie, odżywianie, rozmnażanie — a także drogi zakażenia i zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez protisty (toksoplazmoza, malaria).
8. Porosty: budowa i znaczenie; porosty jako organizmy wskaźnikowe — skala porostowa i jej wykorzystanie do oceny stopnia zanieczyszczenia powietrza tlenkami siarki.
9. Grzyby: czynności życiowe, w tym sposoby rozmnażania.
10. Tkanki roślinne: budowa i funkcja tkanki twórczej, okrywającej, miękiszowej, wzmacniającej i przewodzącej.
11. Skrzypowe: budowa zewnętrzna, cechy charakterystyczne i znaczenie w przyrodzie.
12. Organy roślin okrytonasiennych: budowa wewnętrzna i modyfikacje korzenia, łodygi i liścia; sposoby wegetatywnego rozmnażania roślin; budowa i rola nasienia.
13. Cykle rozwojowe czterech konkretnych gatunków: płonnika pospolitego, nerecznicy samczej, sosny zwyczajnej i wiśni pospolitej.
14. Kwiaty, kwiatostany i owoce: rodzaje kwiatostanów (główka, koszyczek, grono, kłos, wiecha, baldach) i rodzaje owoców (strąk, jagoda, pestkowiec, ziarniak, orzech); sposoby zapylania roślin i adaptacje w budowie kwiatu do tego procesu; adaptacje owocu do rozprzestrzeniania się nasion.
15. Identyfikacja protistów oraz skrzypowych na podstawie cech morfologicznych.
16. Trawienie: miejsce trawienia białek, tłuszczów i cukrów, produkty ich trawienia oraz miejsce wchłaniania; enzymy trawienne — amylaza ślinowa, amylaza trzustkowa, pepsyna, trypsyna, lipaza trzustkowa — miejsce powstawania, miejsce działania i rola; budowa zęba.
17. Witaminy i składniki mineralne: skutki niedoboru witamin A, D, K, C, B6 i B12 oraz składników mineralnych Mg, Fe i Ca w organizmie człowieka, a także skutki niewłaściwej suplementacji witamin i składników mineralnych.
18. Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy oraz zatrucia pokarmowe — przyczyny powstawania i profilaktyka.
19. Płaskostopie, krzywica, osteoporoza — przyczyny, objawy i profilaktyka.
20. Układ limfatyczny: budowa i funkcja, w tym śledziony i grasicy.
21. Odporność: przyczyny i skutki konfliktu serologicznego, istota działania surowicy oraz sposoby nabywania odporności — czynnej, biernej, naturalnej i sztucznej.

Stopień rejonowy — co dochodzi

Różnorodność i jedność świata zwierząt — tu wchodzi cały świat zwierząt: tkanki zwierzęce, bezkręgowce i kręgowce, wraz z ich budową, czynnościami życiowymi, przystosowaniami do środowiska i znaczeniem.

Pozostałe układy organizmu człowieka: układ moczowy i wydalanie, układ nerwowy, narządy zmysłów, układ dokrewny oraz rozmnażanie i rozwój człowieka.

Homeostaza — utrzymywanie równowagi środowiska wewnętrznego organizmu.

Treści poszerzające na tym stopniu (m.in.): zasady prowadzenia badań biologicznych i obserwacje biologiczne; doświadczenia wykazujące obecność wybranych składników pokarmowych w produktach spożywczych; parzydełkowce — środowisko życia, cechy morfologiczne, cechy wspólne przedstawicieli i znaczenie w przyrodzie; drogi inwazji nicieni pasożytniczych (włosień spiralny, glista ludzka) i profilaktyka wywoływanych przez nie chorób; cechy charakterystyczne torbaczy i stekowców; rozpoznawanie przedstawicieli rodzimych gatunków płazów i gadów (traszka grzebieniasta, salamandra plamista, grzebiuszka ziemna, rzekotka drzewna, kumak nizinny, żaba trawna, ropucha zielona, żmija zygzakowata, zaskroniec zwyczajny, padalec zwyczajny, jaszczurka żyworodna, jaszczurka zwinka, żółw błotny); sposoby rozmnażania i rozwój parzydełkowców (chełbia modra, stułbia płowa), płazińców (tasiemiec uzbrojony), nicieni (glista ludzka), pierścienic (dżdżownica ziemna) i owadów (rozwój złożony z przeobrażeniem zupełnym i niezupełnym); rola układu współczulnego i przywspółczulnego; współdziałanie poszczególnych układów narządów w utrzymaniu określonego poziomu glukozy we krwi; zdrowie jako stan równowagi środowiska wewnętrznego, a choroby jako zaburzenia homeostazy; parathormon, kalcytonina i kortyzol — miejsce wytwarzania i rola w organizmie człowieka.

Stopień wojewódzki — co dochodzi

Genetyka — struktura i rola DNA, dziedziczenie cech, mutacje i choroby genetyczne.

Ewolucja życia — istota procesu ewolucji i źródła wiedzy o jej przebiegu.

Ekologia i ochrona środowiska — organizm a środowisko, populacja, zależności między organizmami, ekosystem i jego funkcjonowanie oraz wpływ człowieka na środowisko.

Zagrożenia różnorodności biologicznej — istota różnorodności biologicznej, wpływ człowieka na nią i sposoby jej ochrony.

Treści poszerzające — tu podlaskie sięga już po zagadnienia z podstawy programowej szkoły ponadpodstawowej: hemofilia, daltonizm i fenyloketonuria (objawy i zasady dziedziczenia); fizyczne, chemiczne i biologiczne czynniki mutagenne; formy ochrony przyrody w Polsce; etapy ekspresji genów u eukariontów; przebieg i znaczenie mitozy i mejozy — bez nazw etapów.

To najważniejsze!

• Konkurs ma trzy stopnie, a zakres narasta — nic nie znika, wszystko się dokłada.
• Podlaskie ma nietypowy podział: na stopniu szkolnym nie ma zwierząt, ale jest już człowiek — sześć pierwszych układów.
• Do stopnia szkolnego należą też treści poszerzające podstawę programową — m.in. protisty, porosty ze skalą porostową, tkanki roślinne i cykle rozwojowe czterech konkretnych gatunków roślin.
• Umiejętności również narastają: doświadczenia wchodzą jako wymóg od stopnia rejonowego, a postawa wobec przyrody — od wojewódzkiego.
• Zadania wykraczające poza podstawę mogą dotyczyć innych szczegółów niż wymienione w podstawie programowej — ale zawsze mieszczą się w źródłach wskazanych przez organizatora.

Co możesz mieć ze sobą na konkursie

Zasada jest wyjątkowo prosta i wyjątkowo surowa: na każdym stopniu konkursu wolno korzystać wyłącznie z długopisu. Żadne inne materiały ani przybory pomocnicze nie są dozwolone.

W praktyce oznacza to, że nie wnosisz kalkulatora, linijki, tablic biologicznych, notatek ani żadnych innych pomocy. Wszystko, co będzie Ci potrzebne, musisz mieć w głowie — dlatego w tym kursie tak dużo miejsca zajmują powtórki i pamięciówki.

Uwaga — ten zakres będzie jeszcze aktualizowany.
Kuratorium nie opublikowało jeszcze wymagań na bieżący rok szkolny, dlatego powyższy opis opiera się na ostatnim ogłoszonym zakresie (rok szkolny 2025/2026). Z naszego doświadczenia zmiany między latami dotyczą raczej szczegółów niż całych działów, więc materiał kursu powinien pozostać aktualny — ale gdy tylko nowe wymagania się ukażą, uzupełnimy tę lekcję i poprawimy kurs tam, gdzie zajdzie taka potrzeba.