Zanim zaczniesz się uczyć, warto wiedzieć, dokąd idziesz. Konkurs biologiczny w województwie wielkopolskim ma trzy stopnie — szkolny, rejonowy i wojewódzki — a każdy kolejny obejmuje materiał poprzedniego plus nowe zagadnienia. Wszystko, co czytasz poniżej, pochodzi z zakresu wymagań kuratorium wielkopolskiego („Obszary wymaganej wiedzy, zakres oczekiwanych umiejętności… na poszczególnych stopniach wojewódzkiego konkursu biologicznego”). Konkurs ma też temat wiodący: różnorodność biologiczna — i to on spina cały materiał. Ten kurs prowadzi Cię przez stopień szkolny — czyli przez to, co masz przed sobą najbliżej.

Uwaga na start — wielkopolskie dzieli materiał inaczej niż większość województw.
Już na stopniu szkolnym obowiązuje nie tylko różnorodność życia, ale cały organizm człowieka wraz z homeostazą oraz zagrożenia środowiska wynikające z działań człowieka. Za to genetyka wchodzi dopiero na stopniu rejonowym, a ewolucja i ekologia — dopiero na wojewódzkim. Jeśli słyszałeś od kolegów z innych województw, że „na szkolnym jest sama różnorodność, a człowiek dopiero dalej” — u nas jest inaczej i zakres pierwszego stopnia jest naprawdę szeroki.

Trzy stopnie, jeden narastający zakres

To najczęstsze nieporozumienie: materiał się nie wymienia, tylko dokłada. Organizator zapisał to wprost — wymagania mają charakter kumulatywny: wymagania dla stopnia niższego obowiązują także na kolejnych, wyższych stopniach. Na stopniu wojewódzkim nadal obowiązuje wszystko, czego uczysz się teraz.

Druga rzecz warta zapamiętania: konkurs obejmuje i poszerza treści podstawy programowej. Część zagadnień w każdym dziale to treści informujące, poszerzające i wykraczające ponad podstawę programową — i obowiązują one od razu, już na stopniu szkolnym.

Obszary wiedzy i umiejętności — sprawdzane na każdym stopniu

Niezależnie od stopnia, konkurs sprawdza sześć tych samych obszarów:

• znajomość różnorodności biologicznej oraz zjawisk i procesów biologicznych,
• planowanie i przeprowadzanie obserwacji oraz doświadczeń zgodnie z metodą naukową,
• analiza i opracowanie graficzne materiałów źródłowych — w tym tworzenie wykresów słupkowych, map myśli i tabel — oraz wykonywanie działań matematycznych (dodawanie, odejmowanie, mnożenie, dzielenie, obliczanie procentów) i wnioskowanie w oparciu o dane źródłowe lub uzyskane wyniki,
• rozumowanie i zastosowanie nabytej wiedzy do rozwiązywania problemów biologicznych,
• znajomość uwarunkowań zdrowia człowieka,
• postawa wobec przyrody i środowiska.

Cele konkursu organizator opisał jako rozbudzanie ciekawości i samodzielnego zdobywania wiedzy z biologii i nauk przyrodniczych, kształtowanie umiejętności stosowania wiedzy biologicznej przy zadaniach problemowych oraz popularyzowanie nauk przyrodniczych. W praktyce znaczy to tyle, że samo „wykucie” definicji nie wystarczy — trzeba umieć policzyć, odczytać wykres i wyciągnąć wniosek.

Jak czytać listę poniżej.
Treści zapisane zieloną kursywą to zagadnienia poszerzające i wykraczające ponad podstawę programową — dokładnie tak, jak wyróżnia je dokument kuratorium. Obowiązują one już na stopniu szkolnym, na równi z resztą. Reszta zapisu to wymagania z podstawy programowej.

Stopień szkolny — zakres wymagań (to jest materiał tego kursu)

1. Organizacja i chemizm życia

• hierarchiczna organizacja budowy organizmów,
• najważniejsze pierwiastki budujące ciała organizmów: C, H, O, N, S, P, Na, Cl, K, Ca, Mg, Fe, I, F,
• podstawowe grupy związków chemicznych występujących w organizmach — białka, cukry, tłuszcze, kwasy nukleinowe, woda i sole mineralne — ich funkcje oraz budowa,
• podstawowe elementy budowy komórki i ich funkcje: błona komórkowa, cytoplazma, jądro komórkowe, chloroplast, mitochondrium, wakuola, ściana komórkowa, siateczka śródplazmatyczna gładka i szorstka, aparat Golgiego, rybosomy, lizosomy,
• budowa komórki bakterii, roślin, zwierząt, grzybów i protistów,
• istota fotosyntezy jako jednego ze sposobów odżywiania się organizmów — substraty, produkty i warunki przebiegu; doświadczenia wykazujące wpływ wybranych czynników (temperatura, światło, woda, tlenek węgla (IV)) na intensywność fotosyntezy,
• oddychanie tlenowe i fermentacja (mlekowa i alkoholowa) jako sposoby wytwarzania energii potrzebnej do życia — substraty, produkty i warunki przebiegu; doświadczenia wykazujące, że podczas fermentacji drożdże wydzielają tlenek węgla (IV),
• czynności życiowe organizmów (oddychanie, odżywianie, wydalanie, rozmnażanie, poruszanie, reagowanie na bodźce, wzrost i rozwój).

2. Różnorodność życia — klasyfikacja, wirusy, bakterie, protisty

• Klasyfikacja organizmów: zasady systemu klasyfikacji biologicznej; charakterystyczne cechy pozwalające przyporządkować organizm do odpowiedniego królestwa; rozpoznawanie organizmów prostym kluczem do oznaczania.
• Wirusy — bezkomórkowe formy materii: podobieństwa i różnice między wirusami a organizmami żywymi; drogi rozprzestrzeniania się i zasady profilaktyki chorób wirusowych — grypa, ospa, różyczka, świnka, odra, AIDS, COVID-19, wścieklizna, Polio.
• Bakterie — organizmy jednokomórkowe: miejsca występowania; czynności życiowe; drogi rozprzestrzeniania się i profilaktyka chorób bakteryjnych — gruźlica, borelioza, tężec, salmonelloza, krztusiec; znaczenie bakterii w przyrodzie i dla człowieka.
• Protisty — organizmy o różnorodnej budowie komórkowej (cały ten punkt to treść poszerzająca):
  różnorodność budowy protistów (jednokomórkowe i wielokomórkowe) na wybranych przykładach — pantofelek, euglena zielona — oraz ich znaczenie dla przyrody i człowieka; czynności życiowe protistów (oddychanie, odżywianie, rozmnażanie); drogi zakażenia i zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez protisty: toksoplazmoza, malaria, śpiączka afrykańska.

3. Różnorodność i jedność roślin

• tkanki roślinne i ich cechy adaptacyjne do pełnienia określonych funkcji: twórcza, okrywająca, miękiszowa, wzmacniająca, przewodząca,
• mchy: cechy budowy zewnętrznej; cechy pozwalające zidentyfikować nieznany organizm jako przedstawiciela mchów; znaczenie mchów w przyrodzie oraz doświadczenie wykazujące ich zdolność do chłonięcia wody; cykl rozwojowy płonnika pospolitego,
• paprociowe, widłakowe i skrzypowe: cechy budowy zewnętrznej przedstawicieli; cechy pozwalające zidentyfikować nieznany organizm jako przedstawiciela tych grup; znaczenie w przyrodzie; cykl rozwojowy narecznicy samczej,
• rośliny nagonasienne: cechy budowy zewnętrznej na przykładzie sosny; przedstawiciele rodzimych drzew nagonasiennych; znaczenie w przyrodzie i dla człowieka; charakterystyczne cechy budowy nagonasiennych: sosna zwyczajna, jodła pospolita, świerk pospolity, cis pospolity, modrzew europejski, jałowiec pospolity, miłorząb dwuklapowy,
• rośliny okrytonasienne: formy morfologiczne (rośliny zielne, krzewinki, krzewy, drzewa), charakterystyka roślin użytkowych: słonecznik, pszenica, żyto, owies, ryż, rzepak, chmiel, marchew, kapusta, burak,
• organy i ich funkcje — korzeń, łodyga, liść, kwiat, owoc — wraz z budową anatomiczną i morfologiczną,
• modyfikacje korzeni, łodyg i liści jako adaptacje roślin okrytonasiennych do życia w określonych środowiskach,
• sposoby rozmnażania wegetatywnego roślin,
• elementy budowy kwiatu (wiatropylnego i owadopylnego) i ich funkcje w rozmnażaniu płciowym; kwiatostany,
• budowa nasienia rośliny: łupina nasienna, bielmo, zarodek,
• wpływ wybranego czynnika środowiska (temperatura, dostęp światła lub wody) na proces kiełkowania nasion,
• sposoby rozprzestrzeniania się nasion oraz adaptacje w budowie owoców do tego procesu,
• rozpoznawanie drzew liściastych na podstawie liści, nasion i owoców (buk pospolity, dąb szypułkowy, dąb bezszypułkowy, grab zwyczajny, lipa drobnolistna, lipa szerokolistna, klon zwyczajny, klon polny, klon jawor, olsza czarna, jesion wyniosły, klon jesionolistny, brzoza brodawkowata, wierzba biała, kasztanowiec pospolity, leszczyna pospolita),
• znaczenie roślin okrytonasiennych w przyrodzie i dla człowieka,
• różnorodność roślin — cechy pozwalające zidentyfikować nieznany organizm jako przedstawiciela jednej z powyższych grup na podstawie cech morfologicznych.

4. Grzyby — organizmy cudzożywne

• środowiska życia grzybów (w tym grzybów porostowych),
• cechy umożliwiające zaklasyfikowanie organizmu do grzybów; budowa komórki grzybowej,
• różnorodność budowy grzybów (jednokomórkowe i wielokomórkowe),
• wybrane czynności życiowe grzybów: odżywianie, oddychanie, rozmnażanie,
• znaczenie grzybów w przyrodzie i dla człowieka,
• rozpoznawanie i różnice pomiędzy najczęściej mylonymi grzybami jadalnymi i trującymi: czubajka kania i muchomor jadowity oraz piestrzenica kasztanowata i smardz praski.

5. Różnorodność i jedność świata zwierząt — bezkręgowce

• tkanki zwierzęce — nabłonkowa, mięśniowa, łączna, nerwowa — i ich cechy adaptacyjne do pełnienia określonych funkcji,
• parzydełkowce (cała grupa jako treść poszerzająca): środowisko życia; cechy morfologiczne polipa i meduzy; tryb życia; przedstawiciele i cechy wspólne grupy; znaczenie w przyrodzie i dla człowieka; proces blaknięcia raf koralowych,
• płazińce: środowiska i tryb życia; przedstawiciele i cechy wspólne grupy; związek budowy morfologicznej tasiemców z pasożytniczym trybem życia; drogi inwazji płazińców pasożytniczych i profilaktyka chorób wywoływanych przez wybrane pasożyty — tasiemiec uzbrojony i tasiemiec nieuzbrojony; znaczenie płazińców w przyrodzie i dla człowieka,
• nicienie: środowisko i tryb życia; przedstawiciele i cechy wspólne grupy; drogi inwazji nicieni pasożytniczych — owsik, włosień kręty, glista ludzka — i profilaktyka wywoływanych przez nie chorób człowieka; znaczenie nicieni w przyrodzie i dla człowieka,
• pierścienice (skąposzczety i pijawki): środowisko życia, cechy morfologiczne i przystosowania do trybu życia; przedstawiciele i cechy wspólne grupy; znaczenie w przyrodzie i dla człowieka; przystosowania pijawek do pasożytniczego trybu życia,
• stawonogi (skorupiaki, owady i pajęczaki): środowisko życia, cechy morfologiczne i anatomiczne oraz tryb życia; cechy adaptacyjne umożliwiające im opanowanie różnych środowisk; przedstawiciele i cechy wspólne grupy; znaczenie stawonogów (w tym form pasożytniczych i szkodników oraz owadów zapylających) w przyrodzie i dla człowieka,
• mięczaki: środowisko życia, cechy morfologiczne i tryb życia ślimaków, małży i głowonogów; przedstawiciele i cechy wspólne grupy; znaczenie w przyrodzie i dla człowieka,
• różnorodność bezkręgowców — cechy pozwalające zidentyfikować nieznany organizm jako przedstawiciela jednej z powyższych grup na podstawie cech morfologicznych; Polska Czerwona Księga Zwierząt Bezkręgowych — przedstawiciele, przyczyny wymierania i sposoby ochrony.

6. Różnorodność i jedność świata zwierząt — kręgowce

• ryby kostnoszkieletowe: przedstawiciele, cechy wspólne oraz przystosowania morfologiczne i anatomiczne do życia w wodzie; ryby jako zwierzęta zmiennocieplne; sposób rozmnażania i rozwój; znaczenie w przyrodzie i dla człowieka,
• płazy bezogonowe, ogoniaste, beznogie: przedstawiciele, cechy wspólne oraz przystosowania morfologiczne i anatomiczne do życia w wodzie i na lądzie; płazy jako zwierzęta zmiennocieplne; sposób rozmnażania i rozwój; znaczenie,
• gady: przedstawiciele, cechy wspólne oraz przystosowania morfologiczne i anatomiczne do życia na lądzie; gady jako zwierzęta zmiennocieplne; sposób rozmnażania i rozwój; znaczenie,
• ptaki: różnorodność środowisk życia oraz cech morfologicznych i anatomicznych; przedstawiciele, cechy wspólne oraz przystosowania morfologiczne i anatomiczne do lotu; ptaki jako zwierzęta stałocieplne; sposób rozmnażania i rozwój; znaczenie,
• ssaki łożyskowe, stekowce i torbacze: różnorodność środowisk życia oraz cech morfologicznych i anatomicznych; przedstawiciele, cechy wspólne oraz przystosowania morfologiczne i anatomiczne do życia w różnych środowiskach; ssaki jako zwierzęta stałocieplne; sposób rozmnażania i rozwój; znaczenie,
• różnorodność kręgowców: identyfikacja nieznanego organizmu jako przedstawiciela jednej z gromad na podstawie cech morfologicznych i anatomicznych; porównanie gromad pod względem cech morfologicznych i anatomicznych, rozmnażania i rozwoju oraz związek tych cech z opanowaniem różnych środowisk życia; przykłady działań człowieka wpływających na różnorodność ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków; Polska Czerwona Księga Zwierząt — Kręgowce: przedstawiciele, przyczyny wymierania i sposoby ochrony.

7. Organizm człowieka — tak, w całości już na stopniu szkolnym

• Hierarchiczna budowa organizmu człowieka — komórki, tkanki, narządy, układy narządów, organizm.
• Skóra: funkcje skóry; elementy budowy i związek budowy z pełnionymi funkcjami; konieczność konsultacji lekarskiej w przypadku niepokojących zmian na skórze; przykłady chorób skóry — grzybice skóry, czerniak, świerzb, wszawica — oraz zasady profilaktyki; związek nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV ze zwiększonym ryzykiem choroby nowotworowej skóry; pierwsza pomoc przy oparzeniu, odmrożeniu, ugryzieniu przez psa, kleszcza, osy i komara.
• Układ ruchu: elementy szkieletu osiowego, obręczy i kończyn; funkcje kości, cechy budowy fizycznej i chemicznej kości oraz doświadczenie wykazujące rolę składników chemicznych kości (białko i sole mineralne); rola i współdziałanie mięśni, ścięgien, kości i stawów; konieczność aktywności fizycznej; przykłady wad postawy (skrzywienie kręgosłupa, płaskostopie) i schorzeń układu ruchu (krzywica, osteoporoza) wraz z profilaktyką; pierwsza pomoc przy złamaniu kości.
• Układ pokarmowy i odżywianie się: elementy układu, ich funkcje i związek budowy z funkcją; rodzaje zębów i ich rola w mechanicznej obróbce pokarmu, przyczyny próchnicy i jej profilaktyka, uzębienie mleczne i stałe; źródła i znaczenie składników pokarmowych (białka, cukry, tłuszcze, witaminy, sole mineralne, woda) oraz doświadczenia wykrywające obecność wybranych składników pokarmowych w produktach spożywczych; miejsca trawienia białek, tłuszczów i cukrów, produkty trawienia, enzymy trawienne, miejsce wchłaniania produktów trawienia oraz doświadczenie badające wpływ enzymów na trawienie; skutki niedoboru niektórych witamin (A, D, K, C, B6, B12) i składników mineralnych (Mg, Fe, Ca, I) oraz skutki niewłaściwej suplementacji; rola błonnika i konieczność systematycznego spożywania owoców i warzyw; konieczność diety zróżnicowanej i dostosowanej do potrzeb organizmu (wiek, płeć, stan zdrowia, aktywność fizyczna) oraz zdrowotne konsekwencje niewłaściwego odżywiania (otyłość, anoreksja, bulimia, cukrzyca); przykłady chorób układu pokarmowego — WZW A, WZW B, WZW C, choroba wrzodowa żołądka, zatrucia pokarmowe, rak jelita grubego, choroby pasożytnicze — i profilaktyka; pierwsza pomoc przy zadławieniu, zachłyśnięciu i zatruciu grzybami.
• Układ krążenia: elementy budowy i ich funkcje; krążenie krwi w obiegu małym i dużym; rola głównych składników krwi (krwinki czerwone i białe, płytki krwi, osocze); grupy krwi układu AB0 i Rh oraz społeczne znaczenie krwiodawstwa; zasady prawidłowego pomiaru ciśnienia tętniczego; wpływ aktywności fizycznej i prawidłowej diety; przykłady chorób krwi (anemia, białaczki) i układu krążenia (miażdżyca, nadciśnienie tętnicze, zawał serca) wraz z profilaktyką; konieczność okresowych badań kontrolnych krwi oraz pomiaru tętna i ciśnienia; pierwsza pomoc przy zranieniu, krwotoku z nosa i zawale serca.
• Układ odpornościowy: lokalizacja i funkcje wybranych narządów — śledziony, grasicy i węzłów chłonnych; odporność wrodzona i nabyta oraz sposoby jej nabywania (czynna, bierna, naturalna, sztuczna); istota działania szczepionek i surowicy, wskazania do ich zastosowania oraz konieczność szczepień obowiązkowych; sytuacja, w jakiej dochodzi do konfliktu serologicznego, i jego skutki; znaczenie przeszczepów oraz zgody na transplantację narządów; alergie jako nadwrażliwość układu odpornościowego na określony czynnik; AIDS jako zaburzenie mechanizmów odporności.
• Układ oddechowy: elementy budowy, ich funkcje i związek budowy z funkcją; mechanizm wentylacji płuc (wdech i wydech), skład powietrza wdychanego i wydychanego; wpływ wysiłku fizycznego na zmiany częstości oddechu; przebieg wymiany gazowej w tkankach i w płucach oraz doświadczenie wykrywające obecność dwutlenku węgla i pary wodnej w powietrzu wydychanym; wpływ palenia tytoniu (biernego i czynnego) oraz zanieczyszczeń pyłowych powietrza na układ oddechowy, zatrucie tlenkiem węgla (II); przykłady chorób (angina, gruźlica, rak płuca) i profilaktyka; pierwsza pomoc przy omdleniu.
• Układ moczowy i wydalanie: istota procesu wydalania, przykłady substancji wydalanych z organizmu (mocznik, dwutlenek węgla) i narządy biorące udział w ich wydalaniu; elementy układu moczowego i ich funkcje; przykłady chorób (zakażenia dróg moczowych, kamica nerkowa) i profilaktyka; znaczenie badania moczu w diagnostyce zakażeń układu moczowego, kamicy nerkowej i cukrzycy, skład moczu.
• Układ nerwowy: elementy ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego i ich funkcje; porównanie roli układu współczulnego i przywspółczulnego; łuk odruchowy i rodzaje odruchów, odruch kolanowy, powstawanie odruchów warunkowych; sposoby radzenia sobie ze stresem; znaczenie snu; negatywny wpływ niektórych substancji psychoaktywnych — alkoholu i nikotyny (w tym w e-papierosach) — oraz nadużywania kofeiny, a także zagrożenia związane z narkotykami, środkami dopingującymi i dopalaczami.
• Narządy zmysłów: elementy budowy oka i ich funkcje w powstawaniu obrazu; przyczyny i sposoby korygowania wad wzroku (krótkowzroczność, dalekowzroczność, astygmatyzm); elementy budowy ucha i ich funkcje; wpływ hałasu na zdrowie; rola zmysłu równowagi, smaku, węchu i dotyku wraz z umiejscowieniem receptorów oraz doświadczenie sprawdzające gęstość rozmieszczenia receptorów w skórze różnych części ciała; pierwsza pomoc, gdy ciało obce dostało się do oka.
• Układ dokrewny: gruczoły dokrewne (przysadka, szyszynka, tarczyca, trzustka, nadnercza, jądra i jajniki), ich lokalizacja oraz wydzielane hormony i ich role — hormon wzrostu, tyroksyna, insulina, glukagon, adrenalina, testosteron, estrogeny, progesteron, melatonina, kortyzol; antagonistyczne działanie insuliny i glukagonu.
• Rozmnażanie i rozwój: elementy budowy układu rozrodczego męskiego i żeńskiego oraz ich funkcje; fazy cyklu miesiączkowego kobiety; rola gamet w procesie zapłodnienia, bliźnięta jedno- i dwujajowe; etapy rozwoju przedurodzeniowego (zygota, zarodek, płód) oraz wpływ alkoholu i nikotyny na rozwój zarodka i płodu, badania prenatalne i poradnictwo genetyczne; cechy fizycznego, psychicznego i społecznego dojrzewania człowieka; zasady profilaktyki chorób przenoszonych drogą płciową (kiła, rzeżączka, rzęsistkowica, chlamydioza, HPV — wraz ze znaczeniem szczepień przeciwko HPV); konieczność badań kontrolnych jako sposobu wczesnego wykrywania raka piersi, raka szyjki macicy i raka prostaty.
• Homeostaza: współdziałanie układów narządów w utrzymaniu niektórych parametrów środowiska wewnętrznego na określonym poziomie — temperatura, poziom glukozy we krwi, ilość wody w organizmie; zdrowie jako stan równowagi środowiska wewnętrznego, a choroby jako zaburzenia homeostazy; informacje dołączane do leków i powody, dla których nie należy bez wyraźnej potrzeby przyjmować leków ogólnodostępnych i suplementów; stosowanie antybiotyków i innych leków zgodnie z zaleceniem lekarza (dawka, godziny przyjmowania, długość kuracji).

8. Ekologia i ochrona środowiska — zagrożenia

• zagrożenia dla środowiska przyrodniczego wynikające z działań człowieka, w tym z antropogenicznej zmiany klimatu, oraz sposoby zwalczania tych zagrożeń — a w tym wpływ na różnorodność przyrodniczą oraz zdrowie człowieka skutków działalności człowieka w postaci smogu, dziury ozonowej, kwaśnych opadów, efektu cieplarnianego i eutrofizacji, a także rozumienie i interpretowanie skutków zmian klimatu.

Stopień rejonowy — co dochodzi

Genetyka — i tylko ona, ale w szerokim ujęciu: struktura i rola DNA oraz RNA wraz z różnicami między nimi; znaczenie struktury podwójnej helisy w procesie replikacji DNA i znaczenie samej replikacji; budowa chromosomu (chromatydy, centromer), liczba chromosomów komórek człowieka, autosomy i chromosomy płci; znaczenie biologiczne mitozy i mejozy, przebieg obu podziałów, komórki haploidalne i diploidalne; nowotwory jako skutek niekontrolowanych podziałów komórkowych oraz czynniki sprzyjające ich rozwojowi (m.in. niewłaściwa dieta, składniki dymu tytoniowego, niewłaściwy tryb życia, promieniowanie UV i X, zanieczyszczenia środowiska, wirus HPV); dziedziczenie jednogenowe i podstawowe pojęcia genetyki (fenotyp, genotyp, gen, allel, homozygota, heterozygota, dominacja, recesywność); dziedziczenie płci u człowieka; choroby sprzężone z płcią (hemofilia, daltonizm) i ich dziedziczenie; dziedziczenie grup krwi (układ AB0, czynnik Rh); mutacje i możliwe przyczyny ich występowania (spontaniczne i wywołane czynnikami mutagennymi) wraz z przykładami czynników mutagennych: promieniowanie UV, promieniowanie X, składniki dymu tytoniowego, toksyny grzybów pleśniowych, wirus HPV; przykłady chorób genetycznych warunkowanych mutacjami (mukowiscydoza, zespół Downa, anemia sierpowata, zespół Tourette’a); wybrane zagadnienia z inżynierii genetycznej: klonowanie, organizmy modyfikowane genetycznie (E. coli jako gatunek modelowy) oraz organizmy transgeniczne — produkcja żywności funkcjonalnej i leków, znaczenie w ochronie środowiska — a także ustalanie ojcostwa.

Stopień wojewódzki — co dochodzi

Ewolucja życia: istota procesu ewolucji i źródła wiedzy o jej przebiegu (narządy analogiczne i homologiczne, konwergencja i dywergencja ewolucyjna, specjacja), syntetyczna teoria ewolucji; dobór naturalny (w tym mechanizm doboru płciowego) i sztuczny oraz różnice między nimi; podobieństwa i różnice między człowiekiem a małpami człekokształtnymi jako wynik procesów ewolucyjnych.

Ekologia i ochrona środowiska: żywe i nieożywione elementy ekosystemu powiązane różnorodnymi zależnościami; cechy populacji (liczebność, zagęszczenie, rozrodczość, śmiertelność, struktura przestrzenna, wiekowa i płciowa); oddziaływania antagonistyczne (konkurencja wewnątrz- i międzygatunkowa, pasożytnictwo, drapieżnictwo, roślinożerność) i nieantagonistyczne (mutualizm obligatoryjny i fakultatywny oraz komensalizm); struktura troficzna ekosystemu — producenci, konsumenci I i dalszych rzędów, destruenci — i ich rola w obiegu materii oraz przepływie energii; zależności pokarmowe: łańcuchy pokarmowe (spasania i detrytusowe) i sieci troficzne; zakresy tolerancji organizmu na wybrane czynniki środowiska (temperatura, wilgotność); bioindykatory — gatunki wskaźnikowe jakości wód, gleb i powietrza, oraz chomik europejski jako gatunek parasolowy; odnawialne i nieodnawialne zasoby przyrody i racjonalne gospodarowanie nimi zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju; cele zrównoważonego rozwoju.

Zagrożenia różnorodności biologicznej: poziomy różnorodności biologicznej; wpływ człowieka na różnorodność biologiczną (niszczenie siedlisk, zmiany klimatu, eksploatacja zasobów przyrodniczych, zanieczyszczenie środowiska, wprowadzanie gatunków inwazyjnych) oraz bóbr europejski jako gatunek przyczyniający się do restytucji innych organizmów; konieczność ochrony różnorodności biologicznej; formy ochrony przyrody w Polsce (parki narodowe, rezerwaty przyrody, ochrona gatunkowa, pomniki przyrody) i konieczność ich stosowania (ochrona czynna i bierna, in situ i ex situ), znajomość biologii i ekologii organizmów umieszczonych w logo polskich parków narodowych oraz różnorodność biologiczna parków krajobrazowych województwa wielkopolskiego; gatunki obce i inwazyjne: kolczurka klapowana, nawłoć kanadyjska, barszcz Sosnowskiego, niecierpek gruczołowaty, dąb czerwony, szop pracz, jenot, żółw czerwonolicy, babka bycza, rak sygnałowy, szrotówek kasztanowcowiaczek, wiewiórka szara.

Znajomość treści wskazanych publikacji: na stopniu wojewódzkim obowiązuje dodatkowo znajomość dziesięciu ogólnodostępnych infografik przyrodniczych poświęconych kolejno: kleszczom, ptakom lasów i ogrodów, żółwiowi błotnemu, różnicom między sarną a jeleniem, darom lasu, orzeszkom leśnym, sekretom płazów, odróżnianiu owadów w paski (trzmiele, osy, pszczoły), mądremu dokarmianiu ptaków oraz sposobom na komara.

To najważniejsze!

• Konkurs ma trzy stopnie, a zakres narasta — organizator zapisał wprost, że wymagania są kumulatywne: nic nie znika, wszystko się dokłada.
• W wielkopolskim stopień szkolny jest bardzo szeroki: różnorodność życia oraz cały organizm człowieka z homeostazą oraz zagrożenia środowiska. Rozłóż naukę na dłużej niż tydzień.
• Ten kurs pokrywa cały stopień szkolny, łącznie z treściami poszerzającymi podstawę programową — a tych jest sporo, bo obejmują m.in. całe protisty, całe parzydełkowce, tkanki roślinne, cykle rozwojowe płonnika i narecznicy, listy gatunków drzew i grzybów oraz wszystkie punkty o pierwszej pomocy.
• Genetyka wchodzi dopiero na rejonowym, a ewolucja, ekologia i zagrożenia różnorodności biologicznej — na wojewódzkim.
• Liczy się nie tylko wiedza, ale i praca z materiałem źródłowym: wykresy słupkowe, tabele, mapy myśli, procenty i wnioskowanie z danych.

Uwaga — ten zakres będzie jeszcze aktualizowany.
Kuratorium nie opublikowało jeszcze wymagań na bieżący rok szkolny, dlatego powyższy opis opiera się na ostatnim ogłoszonym zakresie (rok szkolny 2025/2026). Z naszego doświadczenia zmiany między latami dotyczą raczej szczegółów niż całych działów, więc materiał kursu powinien pozostać aktualny — ale gdy tylko nowe wymagania się ukażą, uzupełnimy tę lekcję i poprawimy kurs tam, gdzie zajdzie taka potrzeba.