Zanim zaczniesz się uczyć, warto wiedzieć, dokąd idziesz. Konkurs biologiczny w województwie świętokrzyskim ma trzy etapy, a każdy kolejny obejmuje materiał poprzedniego plus nowe działy. Wszystko, co czytasz poniżej, pochodzi z Przedmiotowego Regulaminu VIII Wojewódzkiego Konkursu z Biologii dla uczniów szkół podstawowych województwa świętokrzyskiego na rok szkolny 2026/2027 (Kuratorium Oświaty w Kielcach). Ten kurs przygotowuje Cię do etapu szkolnego — czyli do tego, co masz przed sobą najbliżej.

Uwaga na start — w tym roku kuratorium rozpisało zakres dokładniej niż dotąd.
Regulamin wskazuje nie tylko działy podstawy programowej obowiązujące na każdym etapie, ale też osobną listę zagadnień poszerzających podstawę — dziewięć na etapie szkolnym, czternaście na rejonowym i dziesięć na wojewódzkim — oraz literaturę z przypisaniem do etapów. Poniżej masz wszystko po kolei.

Trzy etapy, jeden narastający zakres

To najczęstsze nieporozumienie: materiał się nie wymienia, tylko dokłada. Regulamin mówi to wprost — etap II obejmuje treści etapu I, a etap III treści i umiejętności etapów I i II.

Umiejętności — na każdym etapie

Zestawy zadań sprawdzają sześć grup celów kształcenia z podstawy programowej:

• znajomość różnorodności biologicznej oraz podstawowych zjawisk i procesów — rozpoznawanie i porządkowanie organizmów, wyjaśnianie zależności organizm–środowisko,
• planowanie i przeprowadzanie obserwacji oraz doświadczeń — problem badawczy, hipoteza, próba kontrolna i badawcza, analiza wyników i wnioski, obserwacje mikroskopowe preparatów świeżych i trwałych,
• praca z materiałem źródłowym — tekst, grafika, liczby — i posługiwanie się terminologią biologiczną,
• rozumowanie: zależności przyczynowo-skutkowe, formułowanie wniosków, argumentacja,
• znajomość uwarunkowań zdrowia człowieka (w tym znaczenie krwiodawstwa i transplantacji),
• postawa wobec przyrody i środowiska.

Kuratorium podkreśla, że podstawowym źródłem są podręczniki szkolne ze szczególnym uwzględnieniem zadań o charakterze problemowym — nie ucz się wyłącznie definicji.

Etap szkolny — zakres wymagań (to jest materiał tego kursu)

1. Organizacja i chemizm życia

• hierarchiczna organizacja budowy organizmów,
• komórka jako podstawowa jednostka życia — obserwacja mikroskopowa, rozpoznawanie elementów budowy (błona komórkowa, cytoplazma, jądro komórkowe, chloroplast, mitochondrium, wakuola, ściana komórkowa) i ich funkcje,
• porównanie komórek bakterii, roślin i zwierząt,
• fotosynteza — substraty, produkty, warunki; doświadczenie nad wpływem czynników na jej intensywność,
• oddychanie tlenowe i fermentacja — substraty, produkty, warunki; doświadczenie wykazujące wydzielanie dwutlenku węgla przez drożdże,
• czynności życiowe organizmów.

2. Różnorodność życia

• klasyfikacja organizmów — zasady klasyfikacji, cechy pozwalające przyporządkować organizm do królestwa,
• wirusy jako bezkomórkowe formy materii — drogi rozprzestrzeniania i profilaktyka chorób wirusowych,
• bakterie — środowisko i tryb życia, czynności życiowe, znaczenie, choroby bakteryjne i profilaktyka,
• różnorodność i jedność roślin — tkanki roślinne, mchy, paprociowe, nagonasienne, okrytonasienne (budowa, czynności życiowe, rozmnażanie, znaczenie),
• grzyby — organizmy cudzożywne: budowa, czynności życiowe, znaczenie, porosty,
• różnorodność i jedność świata zwierząt — tkanki zwierzęce, parzydełkowce, płazińce, nicienie, pierścienice, stawonogi, mięczaki, ryby, płazy, gady, ptaki, ssaki: budowa, czynności życiowe, przystosowania, cykle rozwojowe pasożytów, znaczenie.

Zagadnienia poszerzające podstawę programową — etap szkolny (9 punktów)

1. Znaczenie biologiczne makroelementów, w tym pierwiastków biogennych.
2. Znaczenie biologiczne wybranych mikroelementów: Fe, I, F.
3. Rola wody w życiu organizmów w oparciu o jej właściwości fizykochemiczne.
4. Znaczenie biologiczne węglowodanów i ich rozróżnianie: monosacharydy (glukoza, fruktoza, galaktoza, ryboza, deoksyryboza), disacharydy (sacharoza, laktoza, maltoza), polisacharydy (skrobia, glikogen, celuloza) — bez wzorów strukturalnych i bez rodzajów wiązań.
5. Znaczenie biologiczne białek (kolagen, keratyna, hemoglobina, mioglobina); wpływ czynników fizykochemicznych na białko — koagulacja i denaturacja.
6. Znaczenie biologiczne lipidów: tłuszcze właściwe, woski, fosfolipidy, karotenoidy, cholesterol.
7. Związek budowy błony biologicznej z pełnionymi funkcjami.
8. Rodzaje transportu do i z komórki: dyfuzja prosta, dyfuzja wspomagana, transport aktywny, transport pęcherzykowy.
9. Rola błony komórkowej w procesach osmotycznych — wpływ roztworów o różnym stężeniu.

Etap rejonowy — co dochodzi

Organizm człowieka — wszystkie układy: skóra, ruch, pokarmowy i odżywianie, krążenia, odpornościowy, oddechowy, moczowy i wydalanie, nerwowy, narządy zmysłów, dokrewny, rozmnażanie i rozwój — oraz homeostaza.

Zagadnienia poszerzające (14): związek budowy tkanek i narządów człowieka z funkcją; połączenia ścisłe w szkielecie (więzozrosty, kościozrosty, chrząstkozrosty); białka pełno- i niepełnowartościowe oraz NNKT; związek budowy odcinków przewodu pokarmowego z funkcją; trawienie białek, węglowodanów i tłuszczów z produktami końcowymi; miejsce wchłaniania i transport składników (krew lub limfa); wykorzystanie glukozy, aminokwasów, glicerolu i kwasów tłuszczowych; wpływ mikrobiomu na organizm; odporność swoista i nieswoista, komórkowa i humoralna (mechanizmy, podobieństwa i różnice); nabywanie odporności swoistej (czynne i bierne); typy sieci naczyń włosowatych; krążenie wieńcowe i automatyzm serca; sprzężenie zwrotne ujemne na osi podwzgórze–przysadka–gruczoł (hormony tarczycy T3, T4); rola skóry w syntezie prowitaminy D.

Forma: test online, 60 minut, wyłącznie zadania zamknięte — tu liczy się tempo i pewność odpowiedzi.

Etap wojewódzki — co dochodzi

Genetyka, ewolucja życia, ekologia i ochrona środowiska, zagrożenia różnorodności biologicznej.

Zagadnienia poszerzające (10): komplementarność nici DNA (liczba wiązań wodorowych w parach zasad i jej konsekwencje); znaczenie replikacji DNA; krzyżówki genetyczne, w tym testowe, z obliczaniem prawdopodobieństwa genotypów i fenotypów oraz stosunków fenotypowych (także allele wielokrotne); dziedziczenie jedno-, dwugenowe i wielokrotne (dominacja pełna, niepełna, kodominacja); dziedziczenie płci i cech sprzężonych z płcią (daltonizm, hemofilia); GMO — otrzymywanie, GMO a organizm transgeniczny, przykłady zastosowań; zmiany liczebności w układzie zjadający–zjadany; adaptacje drapieżników, pasożytów i roślinożerców do zdobywania pokarmu oraz obronne adaptacje ich ofiar; przepływ energii i obieg materii w ekosystemie.

Literatura wskazana przez kuratorium

• Podstawa: podręczniki i karty pracy do biologii dla klas 5–8 dopuszczone przez MEN — z naciskiem na zadania problemowe.
• Etapy I–III: NOWA Biologia na czasie 1, zakres podstawowy (Nowa Era, 2024) oraz Biologia Campbella (Rebis, 2016) — tylko 17 wskazanych zagadnień: 3.2 (właściwości wody), 5.2 (węglowodany), 5.3 (lipidy), 5.4 (białka), 5.5 (kwasy nukleinowe), 7.1–7.5 (błony biologiczne, selektywna przepuszczalność, transport bierny, aktywny, endo- i egzocytoza), 14.3 (stopnie dominacji i allele wielokrotne — bez plejotropii, epistazy i genów kumulatywnych), tabela 40.1 (układy narządów ssaków), rycina 40.5 (tkanki zwierzęce), 41.3 (układ pokarmowy ssaków), 42.6 (wentylacja płuc), 54.1 (interakcje biocenotyczne), rycina 55.14 (krążenie wody i pierwiastków biogennych).
• Etapy II–III: NOWA Biologia na czasie 2, zakres podstawowy (Nowa Era, 2025) oraz atlas anatomiczny Tajemnice ciała (Nowa Era, 2011).
• Etap III: NOWA Biologia na czasie 3, zakres podstawowy (Nowa Era, 2026).

Na etapie szkolnym z podręcznika licealnego i z Campbella obowiązują więc tylko tematy odpowiadające dziewięciu zagadnieniom poszerzającym — chemia życia, błona komórkowa i transport przez błonę. Punktem wyjścia jest dział „Chemizm i komórka” tego kursu.

To najważniejsze!

• Konkurs ma trzy etapy, a zakres narasta — nic nie znika, wszystko się dokłada.
• Etap szkolny = chemizm życia i komórka + cała różnorodność życia ze zwierzętami; człowiek dochodzi dopiero na rejonowym, genetyka i ekologia — na wojewódzkim.
• Do etapu szkolnego należy 9 zagadnień poszerzających: pierwiastki, woda, węglowodany, białka, lipidy, błona biologiczna, transport przez błonę i osmoza — na poziomie podręcznika licealnego (zakres podstawowy).
• Etap rejonowy to test online, 60 minut, tylko zadania zamknięte; etapy szkolny i wojewódzki trwają 90 minut i mają także zadania otwarte.
• Liczy się metoda badawcza (problem, hipoteza, próba kontrolna i badawcza), praca z materiałem źródłowym i zadania problemowe.

Co możesz mieć ze sobą na konkursie

Regulamin zabrania wnoszenia i używania jakichkolwiek pomocy: tablic, podręczników, książek, telefonów i innych urządzeń elektronicznych. Wolno korzystać z kalkulatora prostego (cztery działania, pierwiastkowanie, procenty — nie z telefonu ani komputera) oraz z brudnopisu, który jest częścią arkusza i nie podlega ocenie. Piszesz piórem lub długopisem z czarnym lub niebieskim tuszem; korektor jest zakazany, błędy przekreślasz, a odpowiedzi ołówkiem nie są oceniane. Przy każdym zadaniu podana jest maksymalna liczba punktów.

Zasady organizacyjne (terminy, progi, odwołania) są w Regulaminie Ogólnym wojewódzkich konkursów przedmiotowych publikowanym przez Kuratorium Oświaty w Kielcach. Według harmonogramu kuratorium etap szkolny odbywa się 26 października 2026 r., rejonowy 30 listopada 2026 r., a wojewódzki 25 stycznia 2027 r.; na każdym etapie konkurs zaczyna się o godz. 10:00. Szczegóły organizacyjne potwierdź w swojej szkole.