Zanim zaczniesz się uczyć, warto wiedzieć, dokąd idziesz. Konkurs biologiczny w województwie świętokrzyskim ma trzy etapy, a każdy kolejny obejmuje materiał poprzedniego plus nowe działy. Wszystko, co czytasz poniżej, pochodzi z przedmiotowego regulaminu konkursu z biologii kuratorium świętokrzyskiego na rok szkolny 2025/2026 (to już siódma edycja tego konkursu) oraz z regulaminu ogólnego wojewódzkich konkursów przedmiotowych. Konkurs jest adresowany do uczniów klas IV–VIII. Ten kurs przygotowuje Cię do etapu szkolnego — czyli do tego, co masz przed sobą najbliżej.

Uwaga na start — świętokrzyskie opisuje zakres inaczej niż większość województw.
Kuratorium nie publikuje własnej, rozpisanej listy zagadnień. Zamiast tego wskazuje konkretne działy podstawy programowej i zaznacza, że zadania te treści poszerzają. Dla Ciebie znaczy to dwie rzeczy: po pierwsze — granice działów są bardzo wyraźne, po drugie — głębokość pytań nie jest z góry ograniczona do litery podstawy programowej.

Trzy etapy, jeden narastający zakres

To najczęstsze nieporozumienie: materiał się nie wymienia, tylko dokłada. Regulamin mówi to wprost — zadania etapu rejonowego obejmują zagadnienia etapu szkolnego, a zadania etapu wojewódzkiego obejmują zagadnienia etapu szkolnego i rejonowego. Na ostatnim stopniu nadal obowiązuje wszystko, czego uczysz się teraz.

Praktyczna wskazówka: etap szkolny to dokładnie ten materiał, który w szkole realizuje się w klasie V i klasie VI. Zwierzęta są na etapie szkolnym — jeśli porównujesz sobie zakresy z innymi województwami, akurat ten podział bywa przesunięty. Warto też zauważyć, że świętokrzyskie na etapie wojewódzkim wymienia cztery działy, nie trzy: zagrożenia różnorodności biologicznej są tu osobną pozycją.

Umiejętności wymagane na każdym etapie

Zestawy zadań na wszystkich trzech etapach uwzględniają te same cele kształcenia. Niezależnie od stopnia sprawdzane jest więc to samo podejście do biologii:

• znajomość różnorodności biologicznej oraz podstawowych zjawisk i procesów — opisywanie, porządkowanie i rozpoznawanie organizmów, wyjaśnianie zjawisk i procesów zachodzących w wybranych organizmach i w środowisku, przedstawianie i wyjaśnianie zależności między organizmem a środowiskiem oraz wykazywanie, że różnorodność biologiczna jest wynikiem procesów ewolucyjnych,
• planowanie i przeprowadzanie obserwacji oraz doświadczeń — określanie problemu badawczego, formułowanie hipotez, planowanie, przeprowadzanie i dokumentowanie obserwacji oraz prostych doświadczeń, określanie warunków doświadczenia, rozróżnianie próby kontrolnej i badawczej, analiza wyników i formułowanie wniosków, a także obserwacje mikroskopowe i makroskopowe preparatów świeżych i trwałych,
• praca z materiałem źródłowym — korzystanie z różnorodnych źródeł i metod pozyskiwania informacji, odczytywanie, analizowanie, interpretowanie i przetwarzanie informacji tekstowych, graficznych i liczbowych oraz posługiwanie się podstawową terminologią biologiczną,
• rozumowanie i zastosowanie wiedzy — interpretowanie informacji, wyjaśnianie zależności przyczynowo-skutkowych, formułowanie wniosków oraz przedstawianie opinii i argumentów,
• znajomość uwarunkowań zdrowia człowieka — analiza związku między własnym postępowaniem a zachowaniem zdrowia, rozpoznawanie sytuacji wymagających konsultacji lekarskiej oraz uzasadnianie znaczenia krwiodawstwa i transplantacji narządów,
• postawa wobec przyrody i środowiska — uzasadnianie konieczności ochrony przyrody, postawa szacunku wobec siebie i wszystkich istot żywych, opisywanie zachowań człowieka odpowiedzialnie korzystającego z dóbr przyrody.

Zwróć uwagę: dwa ostatnie punkty dotyczą działów, które formalnie wchodzą dopiero na wyższych etapach — ale jako umiejętności mogą pojawić się już teraz, np. w zadaniu z argumentacją.

Etap szkolny — zakres wymagań (to jest materiał tego kursu)

1. Organizacja i chemizm życia

• hierarchiczna organizacja budowy organizmów,
• obserwacja mikroskopowa komórki jako podstawowej jednostki życia oraz rozpoznawanie pod mikroskopem, na schemacie, na zdjęciu lub na podstawie opisu podstawowych elementów jej budowy — błony komórkowej, cytoplazmy, jądra komórkowego, chloroplastu, mitochondrium, wakuoli i ściany komórkowej — wraz z ich funkcjami,
• porównanie budowy komórki bakterii, rośliny i zwierzęcia ze wskazaniem cech umożliwiających ich rozróżnienie,
• fotosynteza jako jeden ze sposobów odżywiania się organizmów — substraty, produkty i warunki przebiegu procesu — oraz zaplanowanie i przeprowadzenie doświadczenia wykazującego wpływ wybranych czynników na intensywność fotosyntezy,
• oddychanie tlenowe i fermentacja jako sposoby uwalniania energii potrzebnej do życia — substraty, produkty i warunki przebiegu — oraz doświadczenie wykazujące, że podczas fermentacji drożdże wydzielają dwutlenek węgla,
• czynności życiowe organizmów.

2. Klasyfikacja organizmów i wirusy

• zasady systemu klasyfikacji biologicznej,
• cechy charakterystyczne organizmów pozwalające przyporządkować je do odpowiedniego królestwa,
• uzasadnienie, dlaczego wirusy nie są organizmami,
• drogi rozprzestrzeniania się i zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez wirusy: grypa, ospa, różyczka, świnka, odra, AIDS.

3. Bakterie — organizmy jednokomórkowe

• miejsca występowania bakterii,
• czynności życiowe bakterii,
• drogi rozprzestrzeniania się i zasady profilaktyki chorób bakteryjnych: gruźlica, borelioza, tężec, salmonelloza,
• znaczenie bakterii w przyrodzie i dla człowieka.

4. Różnorodność i jedność roślin

• mchy — obserwacja przedstawicieli (zdjęcia, ryciny, okazy żywe), cechy budowy zewnętrznej oraz identyfikacja nieznanego organizmu jako przedstawiciela mchów na podstawie obecności cech charakterystycznych,
• paprociowe — obserwacja przedstawicieli, cechy budowy zewnętrznej, identyfikacja nieznanego organizmu oraz znaczenie paprociowych w przyrodzie,
• rośliny nagonasienne — cechy budowy zewnętrznej na przykładzie sosny, rozpoznawanie przedstawicieli rodzimych drzew nagonasiennych oraz znaczenie w przyrodzie i dla człowieka,
• rośliny okrytonasienne — rozróżnianie form morfologicznych (rośliny zielne, krzewinki, krzewy, drzewa), obserwacja rośliny okrytonasiennej z rozpoznaniem organów i określeniem ich funkcji (korzeń, łodyga, liść, kwiat, owoc), rozróżnianie elementów budowy kwiatu i ich funkcji w rozmnażaniu płciowym, zaplanowanie i przeprowadzenie doświadczenia wykazującego wpływ wybranego czynnika środowiska (temperatura, dostęp światła lub wody) na kiełkowanie nasion, sposoby rozprzestrzeniania się nasion, rozpoznawanie przedstawicieli rodzimych drzew liściastych oraz znaczenie w przyrodzie i dla człowieka,
• identyfikacja nieznanego organizmu jako przedstawiciela jednej z powyższych czterech grup na podstawie cech morfologicznych.

5. Grzyby — organizmy cudzożywne

• środowiska życia grzybów, w tym grzybów porostowych,
• cechy umożliwiające zaklasyfikowanie organizmu do grzybów,
• różnorodność budowy grzybów — formy jednokomórkowe i wielokomórkowe,
• wybrane czynności życiowe grzybów: odżywianie i oddychanie,
• znaczenie grzybów w przyrodzie i dla człowieka.

6. Różnorodność i jedność świata zwierząt

• tkanki zwierzęce na przykładzie organizmu człowieka — nabłonkowa, mięśniowa, łączna i nerwowa — obserwacja i rozpoznawanie pod mikroskopem, na schemacie, na zdjęciu lub z opisu oraz wskazanie ich cech adaptacyjnych do pełnionych funkcji,
• płazińce — środowiska i tryb życia, cechy wspólne grupy, związek budowy morfologicznej tasiemców z pasożytniczym trybem życia, drogi inwazji płazińców pasożytniczych i profilaktyka chorób wywoływanych przez tasiemca uzbrojonego i nieuzbrojonego,
• nicienie — środowisko i tryb życia, cechy wspólne grupy, drogi inwazji nicieni pasożytniczych (owsik) i profilaktyka owsicy,
• pierścienice (skąposzczety i pijawki) — środowisko życia, cechy morfologiczne, przystosowania do trybu życia, cechy wspólne grupy oraz znaczenie w przyrodzie i dla człowieka,
• stawonogi (skorupiaki, owady i pajęczaki) — środowisko życia, cechy morfologiczne i tryb życia każdej z tych grup, cechy adaptacyjne umożliwiające opanowanie różnych środowisk, cechy wspólne stawonogów oraz ich znaczenie,
• mięczaki (ślimaki, małże i głowonogi) — środowisko życia, cechy morfologiczne, tryb życia, cechy wspólne grupy oraz znaczenie,
• identyfikacja nieznanego bezkręgowca jako przedstawiciela jednej z powyższych grup na podstawie cech morfologicznych,
• ryby kostnoszkieletowe — cechy wspólne, przystosowania do życia w wodzie, zmiennocieplność, sposób rozmnażania i rozwój oraz znaczenie,
• płazy bezogonowe i ogoniaste — cechy wspólne, przystosowania do życia w wodzie i na lądzie, zmiennocieplność, rozmnażanie i rozwój oraz znaczenie,
• gady — cechy wspólne, przystosowania do życia na lądzie, zmiennocieplność, rozmnażanie i rozwój oraz znaczenie,
• ptaki — różnorodność środowisk życia i cech morfologicznych, cechy wspólne, przystosowania do lotu, stałocieplność, rozmnażanie i rozwój oraz znaczenie,
• ssaki łożyskowe — różnorodność środowisk życia i cech morfologicznych, cechy wspólne, stałocieplność, rozmnażanie i rozwój oraz znaczenie,
• identyfikacja nieznanego kręgowca jako przedstawiciela jednej z gromad na podstawie cech morfologicznych, porównywanie grup kręgowców pod względem cech morfologicznych, rozmnażania i rozwoju wraz z wykazaniem związku tych cech z opanowaniem środowisk życia, a także przykłady działań człowieka wpływających na różnorodność ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków.

Treści poszerzające podstawę programową — obowiązują, ale nie są rozpisane

Regulamin stwierdza, że zakres treści i wymagane umiejętności na wszystkich trzech etapach wynikają z podstawy programowej i ją poszerzają — ale nie podaje osobnej listy tego, co dokładnie zostało dołożone. Dlatego, w odróżnieniu od kilku innych województw, nie znajdziesz tu wyliczonych punkt po punkcie zagadnień „ponad podstawę”.

Co z tego wynika w praktyce:

• obowiązują te same działy, które wypisaliśmy wyżej — nic spoza nich nie wchodzi na etapie szkolnym,
• ale poziom szczegółowości pytań w obrębie tych działów może być wyższy niż sam zapis podstawy programowej: spodziewaj się pytań o mechanizmy, szczegóły budowy, konkretne przykłady gatunków i interpretację danych,
• regulamin odsyła nauczycieli przygotowujących uczniów do opracowań na poziomie akademickim — to najlepszy sygnał, jak głęboko potrafią sięgnąć zadania,
• za podstawowe źródło dla ucznia organizator uznaje materiały szkolne z klas V–VIII i zbiory zadań (ze szczególnym uwzględnieniem zadań problemowych), a także klucze i przewodniki terenowe do rozpoznawania rodzimej flory i fauny — czyli rozpoznawanie gatunków naprawdę się liczy.

Nasza rekomendacja jest prosta: ucz się tych działów w wersji pełnej, nieuszczuplonej. Jeśli jakieś zagadnienie zniknęło z podstawy programowej przy jej odchudzaniu, ale merytorycznie należy do „organizacji i chemizmu życia” albo „różnorodności życia” — potraktuj je jako możliwe do pojawienia się. Kurs jest tak właśnie zbudowany.

Etap rejonowy — co dochodzi

Organizm człowieka: skóra, układ ruchu, układ pokarmowy i odżywianie się, układ krążenia, układ odpornościowy, układ oddechowy, układ moczowy i wydalanie, układ nerwowy, narządy zmysłów, układ dokrewny oraz rozmnażanie i rozwój — wraz z rozpoznawaniem elementów budowy na schematach, rysunkach i modelach, chorobami i ich profilaktyką oraz wpływem stylu życia na zdrowie.

Homeostaza: współdziałanie układów narządów w utrzymaniu parametrów środowiska wewnętrznego (temperatura, ilość wody w organizmie) oraz świadome i zgodne z zaleceniami stosowanie leków i suplementów.

Etap wojewódzki — co dochodzi

Genetyka: struktura i rola DNA, replikacja, budowa chromosomu, autosomy i chromosomy płci, znaczenie mitozy i mejozy, komórki haploidalne i diploidalne, dziedziczenie jednogenowe, dziedziczenie płci, grupy krwi, mutacje i ich przyczyny, choroby genetyczne oraz nowotwory.

Ewolucja życia: istota procesu ewolucji i źródła wiedzy o jej przebiegu, dobór naturalny i sztuczny oraz różnice między nimi, a także podobieństwa i różnice między człowiekiem a małpami człekokształtnymi.

Ekologia i ochrona środowiska: elementy ekosystemu i powiązania między nimi, cechy populacji, oddziaływania antagonistyczne i nieantagonistyczne, struktura troficzna, łańcuchy i sieci pokarmowe, zakresy tolerancji, zasoby odnawialne i nieodnawialne oraz zagrożenia dla środowiska wynikające z działań człowieka.

Zagrożenia różnorodności biologicznej: poziomy różnorodności biologicznej, wpływ człowieka na nią, uzasadnienie konieczności jej ochrony oraz formy ochrony przyrody w Polsce.

To najważniejsze!

• Konkurs ma trzy etapy, a zakres narasta — nic nie znika, wszystko się dokłada.
• Etap szkolny to organizacja i chemizm życia oraz cała różnorodność życia — łącznie ze zwierzętami i tkankami zwierzęcymi. Człowiek dochodzi na rejonowym, genetyka, ewolucja i ekologia na wojewódzkim.
• Kuratorium nie rozpisuje treści poszerzających — działy są te same, ale pytania mogą sięgać głębiej niż litera podstawy programowej.
• Liczy się nie tylko wiedza, ale też doświadczenia, obserwacje mikroskopowe i praca z materiałem źródłowym.
• Progi są wysokie: 80% na wejście do rejonowego. Na etapie szkolnym masz 60 minut i jako jedyny etap — zadania otwarte.

Jak wygląda konkurs

Czas: każdy z trzech etapów trwa 60 minut.

Forma zadań:

• etap szkolny — zadania zamknięte i otwarte,
• etap rejonowy — test online (rozwiązywany na platformie internetowej), wyłącznie zadania zamknięte,
• etap wojewódzki — wyłącznie zadania zamknięte.

Etap szkolny jest więc jedynym, na którym musisz formułować odpowiedzi własnymi słowami — warto to trenować, a nie tylko zaznaczać warianty. Obok każdego zadania podana jest maksymalna liczba punktów za jego poprawne rozwiązanie.

Progi kwalifikacyjne (z regulaminu ogólnego konkursów):

• do etapu rejonowego kwalifikują się uczniowie z wynikiem co najmniej 80% punktów możliwych do zdobycia na etapie szkolnym; gdyby próg ten osiągnęło mniej niż 5% wszystkich uczestników w województwie, kwalifikuje się 150 uczniów z najwyższymi wynikami (oraz każdy z takim samym wynikiem, co uczeń na 150. miejscu),
• do etapu wojewódzkiego — co najmniej 85% punktów z etapu rejonowego; jeśli osiągnie to mniej niż 10% uczestników, kwalifikuje się 25% najlepszych (plus wyniki równe ostatniemu zakwalifikowanemu),
• laureatem zostaje uczestnik etapu wojewódzkiego z wynikiem co najmniej 90%; jeśli osiągnie to mniej niż 10% uczestników tego etapu, tytuł otrzymuje 10 najlepszych (plus wyniki równe ostatniemu),
• finalistami zostają pozostali uczestnicy etapu wojewódzkiego z wynikiem co najmniej 50%.

Za uczestnika konkursu uznaje się każdego, kto przystąpił do danego etapu i zdobył w nim przynajmniej 1 punkt.

Co możesz mieć ze sobą na konkursie

Na każdym etapie wolno korzystać z:

• pióra lub długopisu — na etapie szkolnym odpowiedzi zapisujesz właśnie nimi; odpowiedzi napisane ołówkiem nie podlegają ocenie,
• prostego kalkulatora — tylko z czterema podstawowymi działaniami (dodawanie, odejmowanie, mnożenie, dzielenie) oraz pierwiastkowaniem i obliczaniem procentów,
• brudnopisu — to dodatkowa kartka w arkuszu, wyraźnie opisana; po zakończeniu pracy oddajesz ją razem z arkuszem, ale brudnopis nie podlega sprawdzeniu.

Nie wolno wnosić do sali ani używać żadnych pomocy: tablic, podręczników i książek, środków łączności (np. telefonów komórkowych) oraz jakichkolwiek urządzeń elektronicznych, na których można przechowywać informacje lub łączyć się z sieciami bezprzewodowymi. Zakazane jest też korzystanie z kalkulatora w telefonie albo w systemie operacyjnym komputera.

Dodatkowo: nie używasz korektora — błędne zapisy po prostu przekreślasz. Przed rozpoczęciem pracy masz obowiązek przeczytać instrukcję z pierwszej strony arkusza, a wszelkie nieprawidłowości natychmiast zgłosić przewodniczącemu komisji. W trakcie konkursu nie powinieneś opuszczać sali przed upływem wyznaczonego czasu, chyba że skończyłeś rozwiązywać arkusz; jeśli musisz wyjść, zgłaszasz to podniesieniem ręki i wychodzisz pod opieką członka komisji, a fakt ten zostaje odnotowany w protokole.

Uwaga — ten zakres będzie jeszcze aktualizowany.
Kuratorium nie opublikowało jeszcze wymagań na bieżący rok szkolny, dlatego powyższy opis opiera się na ostatnim ogłoszonym regulaminie (rok szkolny 2025/2026). Z naszego doświadczenia zmiany między latami dotyczą raczej szczegółów niż całych działów, więc materiał kursu powinien pozostać aktualny — ale gdy tylko nowe wymagania się ukażą, uzupełnimy tę lekcję i poprawimy kurs tam, gdzie zajdzie taka potrzeba.