Zanim zaczniesz się uczyć, warto wiedzieć, dokąd idziesz. Konkurs biologiczny organizowany przez Kuratorium Oświaty w województwie kujawsko-pomorskim ma trzy etapy, a wymagania są kumulatywne — na każdym kolejnym stopniu obowiązuje wszystko z etapów niższych plus nowe działy. Ten kurs przygotowuje Cię do etapu szkolnego, czyli do tego, co masz przed sobą najbliżej.

Trzy etapy, jeden narastający zakres

To najczęstsze nieporozumienie: materiał się nie wymienia, tylko dokłada. Kuratorium zapisuje to wprost — wymagania mają charakter kumulatywny, więc na etapie wojewódzkim nadal obowiązuje wszystko, czego uczysz się teraz.

Druga rzecz, którą warto sobie od razu poukładać: regulamin mówi jasno, że konkurs nie jest sprawdzianem realizacji podstawy programowej i że jego zakres wykracza poza podstawę. Już na etapie szkolnym obowiązują treści, których w szkolnym programie nie znajdziesz — i one nie są dodatkiem, tylko normalną częścią wymagań.

Jak wygląda konkurs

• Etap szkolny odbywa się w Twojej własnej szkole, na arkuszu papierowym. Przeprowadza go i nadzoruje szkolna komisja konkursowa, ona też sprawdza prace.
• Etap rejonowy piszesz również w szkole macierzystej, ale online — pracę nadzorują zespoły nadzorujące, a wyniki generują się automatycznie.
• Etap wojewódzki to znowu arkusz papierowy, tyle że w jednym wskazanym miejscu w województwie — w III Liceum Ogólnokształcącym im. Marii Konopnickiej we Włocławku. Prace sprawdza wojewódzka komisja konkursowa.
• Czas pracy: etap szkolny i rejonowy — 60 minut, etap wojewódzki — 90 minut. Czas liczy się od momentu rozpoczęcia pracy z arkuszem, a nie od wejścia do sali.

Terminy poszczególnych etapów kuratorium ogłasza w osobnym terminarzu. W ostatnim opublikowanym harmonogramie etap szkolny wypadał w listopadzie, rejonowy w styczniu, a wojewódzki w marcu — na przygotowanie masz więc realnie kilka miesięcy od początku roku szkolnego.

60 minut to mało. Przy takim limicie nie ma czasu na przypominanie sobie podstaw — liczy się to, co masz opanowane odruchowo. Dlatego w kursie tak dużo miejsca zajmuje ćwiczenie rozpoznawania i porównywania, a nie samo czytanie.

Umiejętności wymagane na każdym etapie

Wymagania ogólne kuratorium obowiązują niezależnie od stopnia konkursu. Sprawdzane jest:

• znajomość różnorodności biologicznej oraz podstawowych zjawisk i procesów — opisywanie, porządkowanie i rozpoznawanie organizmów, wyjaśnianie zjawisk zachodzących w wybranych organizmach i w środowisku, przedstawianie zależności między organizmem a środowiskiem oraz wykazywanie, że różnorodność biologiczna jest wynikiem procesów ewolucyjnych,
• planowanie obserwacji i eksperymentów oraz wnioskowanie z ich wyników — określanie problemu badawczego, formułowanie hipotezy, ustalanie warunków doświadczenia, rozróżnianie próby kontrolnej i badawczej, wskazywanie zmiennych zależnych i niezależnych, analizowanie wyników i formułowanie wniosków,
• praca z materiałem źródłowym — korzystanie z różnych źródeł oraz odczytywanie, analizowanie, interpretowanie i przetwarzanie informacji tekstowych, graficznych i liczbowych, w tym tabel i wykresów,
• rozumowanie i stosowanie wiedzy do rozwiązywania problemów biologicznych, w tym wyjaśnianie zależności przyczynowo-skutkowych i formułowanie wniosków,
• poprawne posługiwanie się słownictwem, symboliką i pojęciami biologicznymi oraz prawidłowe interpretowanie wykresów, tabel, rycin i danych,
• twórcze rozwiązywanie problemów — wykorzystanie wiedzy biologicznej i z innych przedmiotów przyrodniczych w sytuacjach nietypowych i nowych,
• znajomość przedstawicieli rodzimej fauny i flory oraz ich rozpoznawanie na podstawie opisu, zdjęcia czy rysunku,
• łączenie treści biologicznych z zagadnieniami z pozostałych przedmiotów przyrodniczych ujętych w podstawie programowej,
• rozumienie i interpretowanie tekstów popularnonaukowych związanych z zakresem konkursu,
• krytyczna analiza i weryfikacja informacji pochodzących z różnych tekstów źródłowych.

Etap szkolny — zakres wymagań (to jest materiał tego kursu)

Zakres etapu szkolnego składa się z dwóch części: działów podstawy programowej oraz osobnej listy zagadnień poszerzających. Obie obowiązują tak samo.

Część A — działy podstawy programowej w całości

I. Organizacja i chemizm życia — hierarchiczna budowa organizmów, skład chemiczny organizmów (pierwiastki, woda i sole mineralne, cukry, tłuszcze, białka, kwasy nukleinowe, witaminy), budowa i funkcjonowanie komórki, czynności życiowe organizmów wraz z fotosyntezą i oddychaniem komórkowym.

II. Różnorodność życia — klasyfikacja organizmów oraz przegląd świata żywego: wirusy, bakterie, protisty, grzyby, rośliny (od mszaków i paprotników po nagonasienne i okrytonasienne, z tkankami i organami roślinnymi) i zwierzęta (od bezkręgowców po kręgowce), a wraz z nimi środowisko życia, budowa, czynności życiowe, przystosowania i znaczenie tych grup.

Część B — 23 zagadnienia poszerzające podstawę programową, obowiązujące już na etapie szkolnym

1. Pierwiastki: pierwiastki biogenne, makroelementy (sód, wapń, magnez, potas) i mikroelementy (jod, żelazo, fluor) — ich znaczenie dla organizmów żywych.
2. Woda: jej rola w życiu organizmów wyprowadzona z podstawowych właściwości fizykochemicznych.
3. Węglowodany: budowa, rodzaje i znaczenie wybranych cukrów — glukozy, fruktozy, rybozy, deoksyrybozy, sacharozy, laktozy, skrobi, glikogenu, celulozy i chityny; do tego doświadczenie wykazujące obecność skrobi w materiale biologicznym — jego zaplanowanie, przebieg i wynik.
4. Lipidy: rodzaje, właściwości i znaczenie wybranych lipidów — lipidów właściwych, fosfolipidów i cholesterolu.
5. Białka: budowa oraz znaczenie biologiczne na przykładach kolagenu, keratyny, hemoglobiny i mioglobiny; wpływ czynników fizykochemicznych na białko, czyli zjawisko denaturacji.
6. Komórka eukariotyczna: budowa i funkcje poszczególnych elementów — błon biologicznych, jądra komórkowego, retikulum endoplazmatycznego gładkiego i szorstkiego, chloroplastów, mitochondriów, lizosomów, aparatu Golgiego, rybosomów, ściany komórkowej i wakuol.
7. Podziały komórkowe: przebieg, znaczenie oraz porównanie mitozy i mejozy.
8. Wirusy: budowa oraz przebieg cykli infekcyjnych — litycznego i lizogenicznego — na przykładzie bakteriofagów.
9. Komórka bakteryjna: budowa, z uwzględnieniem pojęć genofor, nukleoid i plazmid.
10. Komórka grzyba: budowa.
11. Tkanki roślinne: związek budowy z funkcją oraz rozpoznawanie tkanek na podstawie mikrofotografii, schematu i opisu.
12. Organy wegetatywne roślin: budowa morfologiczna i anatomiczna korzenia (budowa pierwotna i wtórna), łodygi (pierwotna i wtórna) oraz liścia, a także modyfikacje tych organów i ich funkcje.
13. Jednoliścienne i dwuliścienne: porównanie obu grup roślin.
14. Przemiana pokoleń: opisanie przemiany pokoleń mchów i paprociowych na podstawie schematów.
15. Kwiat: wykazywanie związku budowy kwiatu roślin okrytonasiennych ze sposobem ich zapylenia.
16. Owoce: budowa owoców oraz przystosowania do ich rozprzestrzeniania.
17. Cykle rozwojowe roślin: analiza na podstawie schematów cyklu roślin nagonasiennych na przykładzie sosny oraz roślin okrytonasiennych.
18. Bezkręgowce: charakterystyczne cechy budowy morfologicznej i anatomicznej parzydełkowców, płazińców, nicieni, pierścienic, mięczaków i stawonogów oraz ich czynności życiowe.
19. Mikoryza: opis zjawiska i jego znaczenie.
20. Pasożyty: analiza na podstawie schematu cykli rozwojowych tasiemca uzbrojonego, tasiemca nieuzbrojonego, glisty ludzkiej i włośnia krętego.
21. Rozwój prosty i złożony: rozróżnianie obu typów wraz z przykładami zwierząt, u których występują.
22. Przeobrażenie u owadów: porównanie przeobrażenia zupełnego i niezupełnego, z uwzględnieniem roli poczwarki w cyklu rozwojowym.
23. Kręgowce: porównanie cech budowy morfologicznej i anatomicznej oraz czynności życiowych ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków w związku z przystosowaniem do różnych warunków środowiska życia.

Zwróć uwagę na to, czego na tej liście nie ma — nie ma osobnych zagadnień poszerzających o protistach ani o porostach, nie ma też genetyki ani ekologii. Kwalifikatory też mają znaczenie: cykle rozwojowe roślin i pasożytów analizujesz na podstawie schematów, a tkanki roślinne rozpoznajesz z mikrofotografii, schematu lub opisu.

Etap rejonowy — co dochodzi

Z podstawy programowej: działy Organizm człowieka oraz Homeostaza — czyli budowa i funkcjonowanie wszystkich układów narządów, zdrowie, choroby i profilaktyka oraz utrzymywanie równowagi środowiska wewnętrznego.

Ponad podstawę programową dochodzi m.in.: budowa wybranych tkanek zwierzęcych u człowieka (nabłonkowa, chrzęstna, kostna, mięśniowa szkieletowa, gładka i sercowa oraz nerwowa); rodzaje połączeń kości i budowa stawu wraz z rozpoznawaniem stawu kulistego, zawiasowego i obrotowego na schemacie; różnice między uzębieniem mlecznym a stałym; miejsce produkcji oraz sposób działania wybranych enzymów trawiennych; toksyczne działanie tlenku węgla (II); rola hemoglobiny i mioglobiny; porównanie żyły, tętnicy i naczynia włosowatego; budowa serca z rodzajami zastawek, cykl i automatyzm pracy serca oraz EKG; antygeny i przeciwciała w grupach krwi, dobór dawcy i biorcy, test aglutynacji i konflikt serologiczny; różnica między surowicą a szczepionką oraz rodzaje odporności (czynna, bierna, naturalna, sztuczna); budowa układu limfatycznego; budowa nerki i nefronu wraz z filtracją, resorpcją i sekrecją kanalikową; budowa neuronu, włókna rdzenne i bezrdzenne oraz działanie synapsy chemicznej; porównanie układu współczulnego i przywspółczulnego; różnica między adaptacją a akomodacją oka.

Etap wojewódzki — co dochodzi

Z podstawy programowej: działy Genetyka, Ewolucja życia, Ekologia i ochrona środowiska oraz Zagrożenia różnorodności biologicznej.

Ponad podstawę programową dochodzi m.in.: budowa, rodzaje i funkcje RNA oraz porównanie DNA i RNA; cechy kodu genetycznego; ekspresja informacji genetycznej — transkrypcja i translacja; dziedziczenie dwugenowe wraz z zapisem i analizą krzyżówki oraz określaniem prawdopodobieństwa genotypów, fenotypów i stosunku fenotypowego w pokoleniach potomnych; przykłady chorób genetycznych (fenyloketonuria, zespół Turnera, zespół Klinefeltera, albinizm); dziedziczenie cech sprzężonych z płcią na przykładzie hemofilii i daltonizmu; powstawanie i rodzaje mutacji genowych oraz chromosomowych (strukturalnych i liczbowych); pojęcia GMO i organizmu transgenicznego; ogólne cechy klonowania organizmów; narządy analogiczne i homologiczne oraz konwergencja wraz z ich rozpoznawaniem na schematach i zdjęciach; wpływ człowieka na różnorodność biologiczną; inwazyjne gatunki obce.

To najważniejsze!

• Konkurs ma trzy etapy, a wymagania są kumulatywne — nic nie znika, wszystko się dokłada.
• Ten kurs pokrywa cały etap szkolny: działy Organizacja i chemizm życia oraz Różnorodność życia, a do tego 23 zagadnienia poszerzające podstawę programową.
• Kuratorium wprost zapowiada, że zakres konkursu wykracza poza podstawę programową — sama szkolna wiedza nie wystarczy już na pierwszym etapie.
• Na każdym etapie liczy się nie tylko wiedza, ale też praca z doświadczeniem, schematem, wykresem i tekstem źródłowym oraz rozpoznawanie rodzimych gatunków.
• Etap szkolny to chemizm życia i różnorodność organizmów, rejonowy dokłada człowieka i homeostazę, wojewódzki — genetykę, ewolucję i ekologię.
• Na etap szkolny masz 60 minut — tempo jest częścią zadania.

Co możesz mieć ze sobą na konkursie

Na każdym etapie powinieneś dysponować: długopisem piszącym na czarno lub niebiesko, linijką z podziałką centymetrową oraz kalkulatorem prostym.

Nie wolno wnosić do sali konkursowej żadnych środków komunikacji elektronicznej, w tym telefonów komórkowych.

Uwaga — ten zakres będzie jeszcze aktualizowany.
Kuratorium nie opublikowało jeszcze wymagań na bieżący rok szkolny, dlatego powyższy opis opiera się na ostatnim ogłoszonym zakresie (rok szkolny 2025/2026). Z naszego doświadczenia zmiany między latami dotyczą raczej szczegółów niż całych działów, więc materiał kursu powinien pozostać aktualny — ale gdy tylko nowe wymagania się ukażą, uzupełnimy tę lekcję i poprawimy kurs tam, gdzie zajdzie taka potrzeba.