Konkurs biologiczny w województwie mazowieckim 2026/2027 — terminy, zakres, lektury

Przedmiotowy Konkurs Biologiczny dla uczniów szkół podstawowych województwa mazowieckiego organizuje Mazowiecki Kurator Oświaty. Mogą w nim startować uczniowie klas IV–VIII. Konkurs ma trzy etapy: szkolny, rejonowy i wojewódzki; każdy trwa 90 minut.

Poniżej zebraliśmy terminy, zasady kwalifikacji, zakres wymagań na każdy etap, wykazy artykułów z „Wiedzy i Życia” i literaturę — z programu merytorycznego konkursu, regulaminu i harmonogramów. Stan na 11 października 2026 r.

Terminy w roku szkolnym 2026/2027

Etap	Termin	Miejsce
I — szkolny	26 października 2026 r. (poniedziałek), godz. 9:00, 90 minut	szkoła ucznia (albo szkoła wskazana przez dyrektora, jeśli w macierzystej nie ma możliwości organizacji konkursu)
II — rejonowy	8 stycznia 2027 r. (piątek), godz. 11:00, 90 minut	miejsca podaje strona konkursów kuratorium
III — wojewódzki	6 kwietnia 2027 r. (wtorek), godz. 11:00, 90 minut	miejsce podaje strona konkursów kuratorium

Uczestnicy każdego etapu mogą mieć kalkulator prosty (cztery działania arytmetyczne, ewentualnie pierwiastek kwadratowy) i linijkę z podziałką centymetrową.

Co dzieje się po każdym etapie

Etap szkolny: wyniki przekazuje uczniom i rodzicom dyrektor szkoły. Chęć wglądu do pracy zgłasza się mailem do dyrektora najpóźniej do godz. 14:00 następnego dnia roboczego po ogłoszeniu wyników; odwołanie — w ciągu 1 dnia roboczego po wglądzie.
Etap rejonowy i wojewódzki: wyniki kuratorium publikuje na stronie konkursów zgodnie z harmonogramem. Chęć wglądu zgłasza się mailem do koordynatora najpóźniej do godz. 14:00 następnego dnia roboczego po ogłoszeniu wyników; odwołanie — do godz. 14:00 drugiego dnia roboczego po wglądzie.
Wgląd do pracy trwa do 10 minut.

Progi punktowe

Do etapu rejonowego kwalifikuje się 5% uczestników etapu szkolnego z najwyższymi wynikami — spośród uczniów, którzy uzyskali powyżej 20% punktów (uczniowie z takim samym wynikiem jak ostatni zakwalifikowany też przechodzą). Nie ma więc z góry znanego progu punktowego: o awansie informuje lista zakwalifikowanych.
Do etapu wojewódzkiego kwalifikują się uczniowie, którzy na etapie rejonowym uzyskali co najmniej 85% punktów. Jeśli taki wynik osiągnie mniej niż 25% uczestników, kwalifikuje się 25% uczestników z najwyższymi wynikami w województwie (z uczniami o takim samym wyniku).
Tytuł laureata — co najmniej 90% punktów na etapie wojewódzkim. Jeśli taki wynik osiągnie mniej niż 25% uczestników, tytuł otrzymuje 25% uczestników z najwyższymi wynikami (z uczniami o takim samym wyniku).
Tytuł finalisty — co najmniej 40% punktów na etapie wojewódzkim (dla uczniów, którzy nie zostali laureatami).

Źródło: Regulamin konkursów przedmiotowych 2026/2027 (załącznik do zarządzenia nr 38 Mazowieckiego Kuratora Oświaty z 8 września 2026 r.), § 8–10; wgląd i odwołania: § 6–7.

Zakres — co obowiązuje na którym etapie

Konkurs obejmuje i poszerza treści podstawy programowej biologii w brzmieniu po zmianie z 28 czerwca 2024 r. (Dz. U. 2024 poz. 996). Zakres każdego kolejnego etapu obejmuje treści wskazane dla danego etapu i wszystko, co obowiązywało wcześniej. Program zastrzega, że zadania mogą w dowolnych proporcjach odnosić się do każdego z tych zakresów, a treści należy traktować łącznie z nadrzędnymi wobec nich wymaganiami ogólnymi konkursu.

Wymagania ogólne konkursu (wszystkie etapy)

integracja treści biologicznych z zagadnieniami z innych przedmiotów przyrodniczych,
klasyfikowanie, analizowanie i porównywanie procesów i zjawisk biologicznych, wyjaśnianie zależności przyczynowo-skutkowych, uzasadnianie; sporządzanie, odczytywanie i interpretowanie tabel, wykresów, rysunków i schematów; opisywanie zjawisk fizycznych i reakcji chemicznych istotnych w procesach biologicznych z wykorzystaniem działań matematycznych,
rozumienie i interpretacja tekstów popularnonaukowych, zwłaszcza artykułów z miesięcznika „Wiedza i Życie” odnoszących się do zagadnień przyrodniczo-biologicznych oraz przedstawiających obserwacje i eksperymenty,
planowanie obserwacji i eksperymentów, formułowanie problemów badawczych, stawianie hipotez, określanie warunków doświadczenia, odróżnianie próby kontrolnej (pozytywnej i negatywnej) i badanej, formułowanie wniosków,
właściwe posługiwanie się słownictwem, symboliką i pojęciami biologicznymi oraz właściwe interpretowanie wykresów, schematów i danych,
twórcze rozwiązywanie problemów — stosowanie wiedzy biologicznej i wiedzy zintegrowanej z różnych przedmiotów przyrodniczych w sytuacjach nietypowych i nowych dla ucznia,
znajomość przedstawicieli rodzimej fauny i flory oraz ich rozpoznawanie (na podstawie opisu, zdjęcia, rysunku),
znajomość aktualnych osiągnięć nauk przyrodniczych,
krytyczna analiza i weryfikacja informacji z różnych tekstów źródłowych,
dostrzeganie powiązań biologii z innymi naukami matematyczno-przyrodniczymi i stosowanie ich do rozwiązywania problemów.

Etap I (szkolny)

Działy podstawy programowej:

I. Organizacja i chemizm życia (pkt 1–6),
II. Różnorodność życia — tylko: wirusy (pkt 2.1–2.2) i bakterie (pkt 3.1–3.4),
III. Organizm człowieka (pkt 1–11),
IV. Homeostaza (pkt 1–3).

Etap I — poszerzenie treści podstawy programowej

pierwiastki biogenne, makroelementy (fosfor, wapń, magnez, potas) i mikroelementy (jod, żelazo, fluor) oraz ich role w organizmach,
witaminy (A, D, E, K, C, B1, kwas foliowy oraz B12): znaczenie dla organizmu człowieka, główne źródła i objawy niedoboru,
funkcje białek (na przykładzie przeciwciał, kolagenu, hemoglobiny), lipidów (tłuszcze właściwe, cholesterol, fosfolipidy i woski) i węglowodanów (glukoza, deoksyryboza, sacharoza, glikogen, celuloza),
budowa i funkcje wybranych elementów komórki eukariotycznej, w tym ściany komórkowej, błon plazmatycznych, mitochondriów, chloroplastów, jądra komórkowego, rybosomów, siateczki śródplazmatycznej, lizosomów, aparatu Golgiego i cytozolu,
porównanie budowy komórki bakterii, grzybów, roślin i zwierząt,
budowa wirusów na przykładzie bakteriofaga oraz HIV; choroby wirusowe człowieka (oprócz przykładów z podstawy programowej dodatkowo: opryszczka wargowa, wścieklizna) i zasady ich profilaktyki,
budowa komórki bakteryjnej, formy morfologiczne komórek bakterii, czynności życiowe bakterii (oddychanie tlenowe, fermentacja, samożywność — fotosynteza, chemosynteza),
choroby człowieka wywoływane przez bakterie (oprócz przykładów z podstawy programowej dodatkowo: kiła, krztusiec) i zasady ich profilaktyki,
znaczenie antybiotykoterapii, pochodzenie i istota oporności bakterii na antybiotyki, zasady stosowania antybiotyków ograniczające wzrost antybiotykooporności,
miejsca trawienia białek, cukrów i tłuszczów oraz miejsca wchłaniania produktów trawienia w przewodzie pokarmowym,
rozpoznawanie wybranych narządów układu odpornościowego (śledziona, grasica i szpik kostny) i ich funkcje,
przyczyny konfliktu serologicznego,
porównanie działania surowicy i szczepionki; rodzaje odporności i sposoby ich nabywania (czynna, bierna, naturalna, sztuczna),
porównanie działania układu współczulnego i przywspółczulnego, ich antagonizm,
powiązania strukturalne i funkcjonalne między narządami w obrębie układów oraz między układami,
mechanizm sprzężenia zwrotnego ujemnego na przykładzie wydzielania tyroksyny (z rolą podwzgórza i przysadki),
czynniki zaburzające homeostazę (stres; czynniki biologiczne — drobnoustroje chorobotwórcze; chemiczne — używki, narkotyki, substancje toksyczne, nadmiar leków; fizyczne — zbyt niska lub zbyt wysoka temperatura) i ich wpływ na takie parametry organizmu jak ciśnienie krwi i temperatura ciała.

Etap II (rejonowy) — co dochodzi

Zakres etapu I oraz z działu II. Różnorodność życia punkty 1, 4, 5 i 6 podstawy programowej. Poszerzenie treści:

dyfuzja i osmoza oraz ich zastosowanie do wyjaśniania procesów biologicznych,
znaczenie wody dla organizmów w oparciu o jej właściwości fizyczno-chemiczne,
klasyfikacja węglowodanów ze względu na budowę (proste — pentozy, heksozy; złożone — dwucukry, wielocukry) i ich znaczenie (oprócz węglowodanów z I etapu dodatkowo: fruktoza, ryboza, laktoza, maltoza, chityna),
klasyfikacja lipidów ze względu na złożoność budowy (proste, złożone),
białka proste i złożone oraz znaczenie biologiczne białek (oprócz przykładów z I etapu dodatkowo: fibryna oraz amylaza ślinowa),
budowa grzyba kapeluszowego (pieczarka lub borowik), czynności życiowe grzybów (oddychanie tlenowe, fermentacja, rozmnażanie przez podział grzybni, przez zarodniki oraz pączkowanie) i ich tryby życia (pasożytnictwo, saprobiontyzm, symbiontyzm),
tkanki roślinne: twórcza (pierwotna, wtórna), okrywająca (skórka pędu, skórka korzenia, korek), miękiszowa (zasadnicza, powietrzna, spichrzowa, asymilacyjna), wzmacniająca (kolenchyma, sklerenchyma), przewodząca (łyko, drewno) — identyfikacja i związek budowy z funkcją,
adaptacje roślin w budowie tkanek i organów wegetatywnych (modyfikacje korzeni, liści, łodyg) do życia w różnych środowiskach oraz w budowie kwiatów do sposobów zapylania (wiatropylność, owadopylność),
budowa aparatów szparkowych i przetchlinek, związek budowy z funkcją, lokalizacja w roślinie,
rozpoznawanie przedstawicieli roślin zarodnikowych (paproć, mech),
rozpoznawanie pospolitych drzew po szyszkach lub gałązce z igłami i szyszkami albo po liściach, owocach lub gałązce z liśćmi i owocami — pospolite drzewa występujące w Polsce: olsza czarna, buk pospolity, dąb szypułkowy i bezszypułkowy, lipa drobnolistna, klon pospolity, kasztanowiec pospolity, topola osika, grab pospolity, jarząb pospolity, jesion wyniosły, brzoza brodawkowata, świerk pospolity, sosna zwyczajna, cis pospolity, modrzew pospolity, jałowiec pospolity,
różnorodność budowy i funkcji życiowych protistów roślinopodobnych (euglena zielona, morszczyn, okrzemki) i zwierzęcych (pantofelek, ameba), ich przystosowania do środowiska i trybu życia,
znaczenie w przyrodzie i życiu człowieka protistów samożywnych i cudzożywnych, w tym pasożytniczych powodujących malarię i toksoplazmozę,
cechy budowy zewnętrznej i wewnętrznej wybranych grup bezkręgowców (parzydełkowce, płazińce, nicienie, pierścienice — skąposzczety, wieloszczety i pijawki, stawonogi — skorupiaki, owady i pajęczaki, mięczaki — ślimaki, małże i głowonogi),
przystosowania tych zwierząt do różnych środowisk życia oraz ich znaczenie w przyrodzie i życiu człowieka,
sposoby odżywiania się bezkręgowców (filtrowanie, drapieżnictwo, pasożytnictwo wewnętrzne i zewnętrzne, saprobiontyzm), wymiany gazowej (na lądzie i w wodzie) i rozmnażania się (obupłciowość, rozdzielnopłciowość),
przemiana pokoleń chełbi modrej; cykle rozwojowe tasiemca uzbrojonego, tasiemca nieuzbrojonego, glisty ludzkiej i włośnia spiralnego; owady o przeobrażeniu zupełnym i niezupełnym,
porównanie gromad kręgowców (ryby, płazy, gady, ptaki, ssaki) pod względem budowy zewnętrznej i wewnętrznej oraz ich przystosowania do życia w różnych środowiskach,
sposoby odżywiania się kręgowców (roślinożerność, mięsożerność) i przystosowania w ich budowie (zęby, przewody pokarmowe),
przystosowania narządów wymiany gazowej kręgowców do życia w wodzie i na lądzie,
budowa jaja ptaków i funkcje jego elementów,
błony płodowe owodniowców i ich funkcje,
budowa i funkcje łożyska oraz biologiczne znaczenie elementów jego budowy,
rozpoznawanie chronionych gatunków kręgowców: ropucha paskówka, traszka zwyczajna, jaszczurka zwinka, padalec, gniewosz plamisty, zaskroniec zwyczajny, żmija zygzakowata, żółw błotny, bocian czarny, sokół wędrowny, wilga, ryś, kozica, bóbr.

Etap II — artykuły z „Wiedzy i Życia”

Od osoby przystępującej do II etapu oczekiwana jest znajomość treści artykułów:

M. Dworniczak, Niezwykłe dzieje bawełny, „Wiedza i Życie” lipiec 2026 (str. 30–35),
E. Nieckuła, Dzik mieszczuch, „Wiedza i Życie” maj 2026 (str. 58–63),
R. Kożuszek, Jak ryba w wodzie, „Wiedza i Życie” sierpień 2026 (str. 24–31).

Etap III (wojewódzki) — co dochodzi

Zakres etapów I i II oraz działy podstawy programowej: V. Genetyka (pkt 1–10), VI. Ewolucja życia (pkt 1–3), VII. Ekologia i ochrona środowiska (pkt 1–9), VIII. Zagrożenia różnorodności biologicznej (pkt 1–4). Poszerzenie treści:

przebieg mitozy i mejozy, ich znaczenie i porównanie; znaczenie replikacji DNA poprzedzającej podziały,
różnica między informacją genetyczną a kodem genetycznym,
organizacja DNA w genomie (helisa, nukleosom, chromatyna, chromosom),
rodzaje RNA i ich role; porównanie składu chemicznego, struktury i znaczenia DNA i RNA,
ekspresja informacji genetycznej i jej znaczenie dla organizmów — transkrypcja i translacja, ich lokalizacja w komórce prokariotycznej i eukariotycznej,
jednogenowe i dwugenowe krzyżówki genetyczne (dominacja pełna, dominacja niepełna, kodominacja, sprzężenie z płcią) z szachownicą Punnetta; analiza drzew rodowych (cechy recesywne, dominujące, autosomalne, sprzężone z płcią),
mutacje genowe i choroby nimi uwarunkowane (mukowiscydoza, fenyloketonuria, pląsawica Huntingtona) — sposób dziedziczenia i skutki,
mutacje chromosomowe liczbowe (trisomia, monosomia) i choroby nimi uwarunkowane (zespół Downa, zespół Klinefeltera, zespół Turnera) — skutki dla organizmu człowieka,
biotechnologia tradycyjna a nowoczesna (molekularna); metody i narzędzia biotechnologii nowoczesnej (enzymy restrykcyjne, elektroforeza, PCR); przykłady zastosowań,
uzyskiwanie organizmów genetycznie modyfikowanych, w tym transgenicznych,
etapy klonowania zwierząt metodą transplantacji jąder komórkowych,
korzyści i potencjalne zagrożenia związane ze stosowaniem biotechnologii nowoczesnej i inżynierii genetycznej,
nisza ekologiczna organizmu,
analiza zakresów tolerancji organizmów na czynniki środowiska (np. temperatura otoczenia, wilgotność, pH, stężenie tlenków siarki w powietrzu),
organizmy o wąskim zakresie tolerancji w monitorowaniu zmian środowiska; organizmy wskaźnikowe (bioindykatory),
łańcuchy pokarmowe (spasania i detrytusowy), sieci pokarmowe, poziomy troficzne, piramidy materii i energii — analiza i rozpoznawanie tych elementów na schemacie lub według opisu,
krążenie azotu i węgla w przyrodzie oraz znaczenie grup organizmów (zwierzęta, rośliny, bakterie, grzyby) w obiegu tych pierwiastków,
formy ochrony przyrody w Polsce i ich cechy charakterystyczne,
cechy charakterystyczne Kampinoskiego Parku Narodowego,
wpływ gatunków obcych, nadmiernej eksploatacji, zanieczyszczeń oraz fragmentacji środowiska na stan światowej bioróżnorodności,
przyczyny i skutki zmian klimatycznych oraz działania zapobiegające ich pogłębianiu,
rodzaje doboru naturalnego (stabilizujący, kierunkowy, różnicujący) — na czym polegają i jakie są efekty ich działania.

Etap III — artykuły z „Wiedzy i Życia”

Od osoby przystępującej do III etapu oczekiwana jest znajomość treści artykułów:

P. Jedynak, Złap oddech, „Wiedza i Życie” maj 2026 (str. 74–75),
K. Kornicka-Garbowska, Architekci DNA, „Wiedza i Życie” marzec 2026 (str. 27–32),
E. Nieckuła, Wiewiórki i trąd, „Wiedza i Życie” marzec 2026 (str. 60–65).

Na co zwrócić uwagę w mazowieckim

Zwróć uwagę na podział materiału. Etap szkolny to chemizm życia, wirusy, bakterie, cały organizm człowieka i homeostaza; rośliny, grzyby, protisty i zwierzęta dochodzą dopiero na etapie rejonowym.
Artykuły z „Wiedzy i Życia” to nie opcja — program wymienia po trzy konkretne artykuły dla etapu rejonowego i wojewódzkiego i oczekuje znajomości ich treści.
Do etapu rejonowego przechodzi 5% uczestników, a nie wszyscy powyżej ustalonego progu punktowego.
Poszerzenia są już na etapie szkolnym — siedemnaście punktów, od witamin po sprzężenie zwrotne w wydzielaniu tyroksyny.

Literatura dla ucznia i inne źródła informacji

Wykaz przepisujemy z programu merytorycznego konkursu w całości, z zachowaniem numeracji.

Wykaz z programu merytorycznego

Podręczniki przyrody klasa 4 i biologii klasy 5, 6, 7, 8 w szkole podstawowej dopuszczone przez MEN do użytku szkolnego.
Praca zbiorowa, Biologia. Jedność i różnorodność, Wydawnictwo Szkolne PWN, Warszawa 2008, ISBN 978-83-7446-134-4 (w zakresie wybranych treści objętych programem konkursu).
Campbell N.A., Reece J.B., Urry L.A., Cain M.L., Wasserman S.A., Minorsky P.V., Jackson R.B. (2016). Biologia. Poznań: Dom Wydawniczy REBIS (w zakresie wybranych treści objętych programem konkursu).
Solomon E.P., Berg L.R., Martin D.W. (2014). Biologia. Warszawa: Oficyna Wydawnicza MULTICO (w zakresie wybranych treści objętych programem konkursu).
„Wiedza i Życie”, miesięcznik, KSIĘGARNIA Prószyński i S-ka z lat 2023 oraz 2024.
Atlasy, przewodniki, encyklopedie botaniczne i zoologiczne oraz atlasy anatomiczne człowieka różnych wydawnictw.
Materiały udostępnione na stronie https://epodreczniki.pl do biologii i na poziomie przyrody do szkoły podstawowej obejmujące treści biologiczne.
Podręczniki biologii dopuszczone przez MEN do użytku szkolnego w liceum ogólnokształcącym i technikum (w zakresie poszerzeń wymagań konkursowych w stosunku do wymagań opisanych w podstawie programowej dla szkoły podstawowej).

Kurs dla województwa mazowieckiego

Mamy kurs etapu szkolnego ułożony pod zakres województwa mazowieckiego.

Kurs — etap szkolny →

Źródła

Stan na 11 października 2026 r. Źródła: „Program merytoryczny Przedmiotowego Konkursu Biologicznego dla uczniów szkół podstawowych” (Konkursy Przedmiotowe w roku szkolnym 2026/2027), regulamin konkursów i harmonogramy etapów. Jeśli kuratorium zmieni termin albo zakres, wiążący jest dokument kuratorium.

← Konkurs kuratoryjny z biologii — wszystkie województwa