Zanim zaczniesz się uczyć, warto wiedzieć, dokąd idziesz. „Konkurs przedmiotowy z biologii dla szkół podstawowych” w województwie lubuskim organizuje Lubuski Kurator Oświaty, a przygotowuje i przeprowadza go Wojewódzka Komisja Konkursowa z siedzibą w Kuratorium Oświaty w Gorzowie Wielkopolskim. Startować mogą uczniowie klas IV–VIII szkół podstawowych województwa lubuskiego. Konkurs ma trzy stopnie: zawody szkolne, rejonowe i wojewódzkie (finał). Ten kurs przygotowuje Cię do I stopnia — zawodów szkolnych.

Uwaga na start — na I stopniu obowiązują cztery działy podstawy programowej: I. Organizacja i chemizm życia, III. Organizm człowieka, IV. Homeostaza i V. Genetyka. Dział II. Różnorodność życia wchodzi dopiero na II stopniu — razem z ewolucją, ekologią i zagrożeniami różnorodności biologicznej.

Trzy stopnie, jeden narastający zakres

Materiał się nie wymienia, tylko dokłada: regulamin mówi wprost, że na II stopniu obowiązuje zakres I stopnia, a na III — zakres I i II stopnia. W finale nadal obowiązuje wszystko, czego uczysz się teraz.

Terminy i czas pracy w roku szkolnym 2026/2027

Daty podają regulamin konkursu i terminarz konkursów przedmiotowych Lubuskiego Kuratora Oświaty. Godzin rozpoczęcia żaden z tych dokumentów nie podaje — zapytaj o nie w szkole.

• Dodatkowego terminu nie ma. Kto nie przystąpi do zawodów w wyznaczonym dniu, rezygnuje z udziału w konkursie.
• Na zawody zabierz aktualną legitymację szkolną — trzeba ją okazać komisji.
• Jeśli Twoja szkoła nie organizuje konkursu, możesz do niego przystąpić w szkole wskazanej przez dyrektora Twojej szkoły.
• Uczniowie z zaświadczeniem lekarskim o niepełnosprawności lub przewlekłej chorobie mają na każdym stopniu prawo do dostosowania warunków i miejsca pracy.

Jak wyglądają zawody szkolne

• Zawody szkolne przeprowadza Szkolna Komisja Konkursowa powołana przez dyrektora szkoły — i to ona ustala zadania na I stopniu.
• Dyrektor wpisuje uczestników na platformę Elektronicznego Systemu Konkursów Przedmiotowych (ESKP) kuratorium, a wyniki wprowadza tam w ciągu 2 dni roboczych od zawodów.
• Zadania na zawody rejonowe i wojewódzkie ustala już Wojewódzka Komisja Konkursowa. Te zadania kuratorium publikuje na swojej stronie dzień po zawodach, a klucz rozwiązań — razem z ogłoszeniem wyników.

Progi — ile trzeba zdobyć, żeby iść dalej

Tytuł laureata i finalisty przyznaje Lubuski Kurator Oświaty i wydaje zaświadczenia — ważne na terenie całego kraju. Informację o terminie i miejscu uroczystego podsumowania konkursu kuratorium publikuje na swojej stronie — według regulaminu do 28 kwietnia 2027 r.

Sześć rejonów zawodów II stopnia

• Rejon 1: powiaty: m. Gorzów Wielkopolski, gorzowski ziemski i strzelecko-drezdenecki,
• Rejon 2: powiaty: międzyrzecki i świebodziński,
• Rejon 3: powiaty: sulęciński i słubicki,
• Rejon 4: powiaty: nowosolski i wschowski,
• Rejon 5: powiaty: m. Zielona Góra, zielonogórski ziemski i krośnieński,
• Rejon 6: powiaty: żarski i żagański.

Siedziby rejonowych komisji i miejsca zawodów rejonowych kuratorium publikuje na swojej stronie (według regulaminu — do 31 października 2026 r.), a miejsce finału — najpóźniej 2 tygodnie przed finałem.

Wgląd do pracy i odwołanie

• Wniosek o wgląd składasz (Ty albo rodzic) w formie papierowej lub elektronicznej (e-mailem) w ciągu 2 dni roboczych od ogłoszenia wyników — do godz. 15:00 drugiego dnia roboczego; decyduje data wpływu. Po zawodach szkolnych — do właściwej szkoły (tej, w której odbyły się Twoje zawody), po rejonowych i wojewódzkich — na adres [email protected].
• Wgląd odbywa się w trzecim dniu roboczym po ogłoszeniu wyników, w godz. 8:00–14:00 (po zawodach szkolnych w szkole, po rejonowych i wojewódzkich w Kuratorium Oświaty w Gorzowie Wielkopolskim), trwa do 15 minut. Pracy nie wolno kopiować, ale wolno ją sfotografować. Pracę może obejrzeć uczeń w obecności rodzica albo sam rodzic — po okazaniu legitymacji szkolnej ucznia i dokumentu tożsamości rodzica.
• Odwołanie od oceny wnosi się w formie papierowej lub elektronicznej w ciągu 3 dni roboczych od wglądu (jeśli z wglądu nie korzystasz — od dnia, w którym by się odbył); decyduje data wpływu. Odwołanie musi zawierać zwięzłe przedstawienie zarzutów i ich uzasadnienie, a wersja elektroniczna — podpis kwalifikowany, zaufany albo osobisty. Odwołanie od oceny zawodów szkolnych rozpatruje dyrektor szkoły, a od oceny zawodów rejonowych i wojewódzkich — przewodniczący Wojewódzkiej Komisji Konkursowej; ich decyzja jest ostateczna.
• Skargę na przebieg zawodów niezgodny z regulaminem składa się na piśmie w ciągu 3 dni od zawodów; decyduje data wpływu.

Umiejętności wymagane na każdym stopniu

Regulamin (§ 4) wymienia je tak: „Na wszystkich etapach konkursu uczeń powinien wykazać się umiejętnościami określonymi w Celach kształcenia – wymaganiach ogólnych podstawy programowej kształcenia ogólnego, ze szczególnym uwzględnieniem:

• odczytywania i interpretowania informacji przedstawionych w różnych formach (tabele, wykresy, diagramy, teksty, rysunki, schematy), odkrywania prawidłowości w nich występujących,
• stosowania poprawnej terminologii biologicznej do wyjaśniania zjawisk i procesów zachodzących w komórkach, tkankach, organizmach i na poziomach ponadorganizmalnych,
• opisywania, rozpoznawania i klasyfikowania organizmów,
• formułowania problemów badawczych, uogólniania, uzasadniania i weryfikowania hipotez, wnioskowania z wyników obserwacji i doświadczeń, planowanie prostych doświadczeń,
• przedstawiania i wyjaśniania zależności między organizmami oraz organizmami a środowiskiem, określenia znaczenia biologicznego tych zależności,
• dostrzegania i wyjaśniania związków przyczynowo-skutkowych między procesami i faktami biologicznymi, podawania argumentów uzasadniających poprawność rozumowania,
• wykonywania rysunków, schematów, wykresów obrazujących przebieg procesów życiowych i zjawisk zachodzących w organizmach, w tym organizmie człowieka,
• rozpoznawania przedstawionych w różny sposób (opis, rysunek, schemat, zdjęcie) znanych gatunków roślin i zwierząt.
• opisywania etapów mitozy, mejozy i umiejętność rozpoznawania ich na podstawie opisów, rysunków, schematów, zdjęć.”

Ostatni punkt — etapy mitozy i mejozy — obowiązuje także na zawodach szkolnych. W kursie dotyczą go dwie lekcje w dziale V: „Podziały komórkowe — mitoza i mejoza” i „Etapy mitozy i mejozy — jak je rozpoznać”.

I stopień — zakres (to jest materiał tego kursu)

Regulamin (§ 4): „Konkurs obejmuje i poszerza treści obowiązującej w szkole podstawowej podstawy programowej z biologii.” „Uczestnicy konkursu powinni, na poszczególnych jego stopniach, wykazać się wiadomościami i umiejętnościami obejmującymi wskazane treści podstawy programowej kształcenia ogólnego w części dotyczącej przedmiotu biologia.” Dla I stopnia: „Zakres merytoryczny szkolnego etapu konkursu dotyczy treści nauczania następujących działów tematycznych podstawy programowej: I. Organizacja i chemizm życia. III. Organizm człowieka. IV. Homeostaza. V. Genetyka.”

W szkole obowiązuje podstawa programowa z biologii zmieniona w 2024 roku (od 1 września 2024 r.). Kurs ma te same cztery działy, w tej samej kolejności i z tą samą numeracją. Oto, co obejmują w podstawie programowej:

Dział I. Organizacja i chemizm życia

• hierarchiczna organizacja budowy organizmów,
• obserwacja mikroskopowa komórki jako podstawowej jednostki życia oraz rozpoznawanie — pod mikroskopem, na schemacie, na zdjęciu lub z opisu — podstawowych elementów jej budowy (błona komórkowa, cytoplazma, jądro komórkowe, chloroplast, mitochondrium, wakuola, ściana komórkowa) wraz z ich funkcjami,
• porównanie komórek bakterii, roślin i zwierząt ze wskazaniem cech pozwalających je rozróżnić,
• fotosynteza jako jeden ze sposobów odżywiania się organizmów — substraty, produkty i warunki przebiegu; planowanie i przeprowadzenie doświadczenia wykazującego wpływ wybranego czynnika na intensywność fotosyntezy,
• oddychanie tlenowe i fermentacja jako sposoby uwalniania energii — substraty, produkty i warunki; doświadczenie wykazujące wydzielanie dwutlenku węgla przez drożdże podczas fermentacji,
• czynności życiowe organizmów.

Dział III. Organizm człowieka

• Skóra: funkcje, rozpoznawanie elementów budowy i związek budowy z funkcją, konieczność konsultacji lekarskiej przy niepokojących zmianach skórnych, przykłady chorób (grzybice skóry, czerniak) i profilaktyka, związek nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV z ryzykiem nowotworów skóry.
• Układ ruchu: rozpoznawanie elementów szkieletu osiowego, obręczy i kończyn, funkcje i cechy budowy fizycznej kości, współdziałanie mięśni, ścięgien, kości i stawów, wpływ aktywności fizycznej na układ ruchu, zasady profilaktyki skrzywień kręgosłupa.
• Układ pokarmowy i odżywianie się: elementy układu wraz z funkcjami i związkiem budowy z funkcją, rodzaje zębów i ich rola w mechanicznej obróbce pokarmu, przyczyny próchnicy i profilaktyka, źródła i znaczenie składników pokarmowych (białka, cukry, tłuszcze, witaminy, sole mineralne, woda), rola błonnika, dieta zróżnicowana i dostosowana do potrzeb organizmu oraz skutki niewłaściwego odżywiania (otyłość, anoreksja, bulimia, cukrzyca), przykłady chorób (WZW A, WZW B, WZW C, rak jelita grubego) i ich profilaktyka.
• Układ krążenia: elementy budowy i ich funkcje, krążenie w obiegu małym i dużym, rola głównych składników krwi, grupy krwi układu ABO i Rh oraz społeczne znaczenie krwiodawstwa, zasady prawidłowego pomiaru ciśnienia tętniczego i samodzielne wykonanie takiego pomiaru, wpływ aktywności fizycznej i diety, profilaktyka miażdżycy, nadciśnienia i zawału serca, uzasadnienie potrzeby badań kontrolnych.
• Układ odpornościowy: lokalizacja i funkcje węzłów chłonnych, odporność wrodzona i nabyta, istota działania szczepionek oraz uzasadnienie szczepień obowiązkowych, znaczenie przeszczepów i zgody na transplantację, alergia jako nadwrażliwość układu odpornościowego, AIDS jako zaburzenie mechanizmów odporności.
• Układ oddechowy: elementy budowy, ich funkcje i związek budowy z funkcją, mechanizm wentylacji płuc, wymiana gazowa w tkankach i płucach, doświadczenie wykrywające dwutlenek węgla i parę wodną w powietrzu wydychanym, wpływ palenia tytoniu (czynnego i biernego) oraz zanieczyszczeń pyłowych, przykłady chorób (angina, gruźlica, rak płuca) i profilaktyka.
• Układ moczowy i wydalanie: istota wydalania i przykłady substancji wydalanych (mocznik, dwutlenek węgla) wraz z narządami biorącymi w tym udział, elementy układu moczowego i ich funkcje, przykłady chorób (zakażenia dróg moczowych, kamica nerkowa) i profilaktyka, znaczenie badania moczu w diagnostyce.
• Układ nerwowy: elementy ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego wraz z funkcjami, łuk odruchowy i rodzaje odruchów (z obserwacją odruchu kolanowego), sposoby radzenia sobie ze stresem, znaczenie snu, negatywny wpływ substancji psychoaktywnych — alkoholu, nikotyny (także w e-papierosach) i nadużywanej kofeiny — oraz zagrożenia związane z narkotykami, środkami dopingującymi i dopalaczami.
• Narządy zmysłów: budowa oka i rola jego elementów w powstawaniu obrazu, przyczyny i korekcja wad wzroku (krótkowzroczność, dalekowzroczność), budowa ucha i funkcje jego elementów, wpływ hałasu na zdrowie, rola zmysłu równowagi, smaku, węchu i dotyku wraz z umiejscowieniem receptorów oraz doświadczenie sprawdzające gęstość rozmieszczenia receptorów w skórze różnych części ciała.
• Układ dokrewny: gruczoły dokrewne (przysadka, tarczyca, trzustka, nadnercza, jądra, jajniki), ich lokalizacja, nazwy wydzielanych hormonów (hormon wzrostu, tyroksyna, insulina, glukagon, adrenalina, testosteron, estrogeny, progesteron) i ich rola, antagonistyczne działanie insuliny i glukagonu.
• Rozmnażanie i rozwój: elementy budowy męskiego i żeńskiego układu rozrodczego wraz z funkcjami, fazy cyklu miesiączkowego, rola gamet w zapłodnieniu, etapy rozwoju przedurodzeniowego (zygota, zarodek, płód) oraz wpływ alkoholu i nikotyny na zarodek i płód, cechy dojrzewania fizycznego, psychicznego i społecznego, profilaktyka chorób przenoszonych drogą płciową, badania kontrolne jako sposób wczesnego wykrywania raka piersi, szyjki macicy i prostaty.

Dział IV. Homeostaza

• współdziałanie układów narządów w utrzymaniu parametrów środowiska wewnętrznego na określonym poziomie — temperatury i ilości wody w organizmie,
• analiza informacji dołączanych do leków oraz wyjaśnienie, dlaczego bez wyraźnej potrzeby nie należy przyjmować leków ogólnodostępnych i suplementów,
• uzasadnienie, że antybiotyki i inne leki stosuje się zgodnie z zaleceniem lekarza — dawka, godziny przyjmowania i długość kuracji.

Dział V. Genetyka

• struktura i rola DNA,
• znaczenie struktury podwójnej helisy w procesie replikacji DNA oraz znaczenie samej replikacji,
• budowa chromosomu (chromatydy, centromer), liczba chromosomów w komórkach człowieka oraz rozróżnianie autosomów i chromosomów płci,
• znaczenie biologiczne mitozy i mejozy, rozróżnianie komórek haploidalnych i diploidalnych,
• nowotwory jako skutek niekontrolowanych podziałów komórkowych oraz czynniki sprzyjające ich rozwojowi (np. niewłaściwa dieta, składniki dymu tytoniowego, niewłaściwy tryb życia, promieniowanie UV i rentgenowskie, zanieczyszczenia środowiska, wirus HPV),
• dziedziczenie jednogenowe z podstawowymi pojęciami genetyki (fenotyp, genotyp, gen, allel, homozygota, heterozygota, dominacja, recesywność),
• dziedziczenie płci u człowieka,
• dziedziczenie grup krwi człowieka (układ ABO, czynnik Rh),
• mutacje i możliwe przyczyny ich występowania (mutacje spontaniczne i wywołane przez czynniki mutagenne),
• przykłady chorób genetycznych człowieka warunkowanych mutacjami (mukowiscydoza, zespół Downa).

Jak kurs pokrywa ten zakres:

• dział I kursu odpowiada działowi I podstawy programowej. Punkt o hierarchicznej organizacji budowy organizmów omawia lekcja „Hierarchiczna budowa organizmu” na początku działu III;
• w dziale I jest też lekcja o klasyfikacji organizmów. To punkt działu II (Różnorodność życia), który wchodzi dopiero na II stopniu, ale regulamin na wszystkich stopniach wymaga umiejętności „opisywania, rozpoznawania i klasyfikowania organizmów”;
• lekcje o składnikach pokarmowych — wodzie i solach mineralnych, witaminach, białkach, cukrach i tłuszczach — są w dziale III, przy układzie pokarmowym, bo tam podstawa programowa umieszcza ich źródła i znaczenie. Omawiają je szerzej, niż wymaga podstawa: objawy niedoboru witamin i składników mineralnych oraz rolę kwasów nukleinowych regulamin wymienia jako poszerzenie II stopnia;
• lekcja o termoregulacji i gospodarce wodnej w dziale IV odpowiada punktowi o utrzymaniu temperatury ciała i ilości wody w organizmie, a wpływ alkoholu, nikotyny i kofeiny to punkt działu III (układ nerwowy). Szerzej niż podstawa omawia tylko gorączkę, hipotermię i odwodnienie jako zaburzenia homeostazy.

II stopień — co dochodzi

Wszystko z I stopnia + cztery kolejne działy podstawy programowej: II. Różnorodność życia, VI. Ewolucja życia, VII. Ekologia i ochrona środowiska i VIII. Zagrożenia różnorodności biologicznej.

W opisie II stopnia regulamin wymienia też zagadnienia, o które poszerza podstawę programową:

• przemiana pokoleń na podstawie schematów: u mchów (płonnik pospolity), u paprotki zwyczajnej i u nagonasiennych (sosna zwyczajna),
• budowa kwiatu roślin nagonasiennych i okrytonasiennych oraz jej związek ze sposobami zapylenia,
• rodzaje kwiatostanów (koszyczek, główka, baldach, wiecha, grono, kłos) oraz typy i rodzaje owoców — z przykładami roślin,
• pierwiastki biogenne, makroelementy, mikroelementy i witaminy — znaczenie dla człowieka, pokarmy, które są ich źródłem, oraz choroby i objawy niedoboru,
• rola związków chemicznych w życiu: wody, cukrów, białek, tłuszczów i kwasów nukleinowych,
• nazwy enzymów biorących udział w trawieniu różnych składników pokarmowych,
• czynniki biotyczne i abiotyczne środowiska, tolerancja ekologiczna i jej zakres, organizmy o wąskim i szerokim zakresie tolerancji (stenobionty, eurybionty),
• przykłady oddziaływań i zależności międzygatunkowych wraz z nazwami organizmów, które w nich pozostają,
• struktura i funkcjonowanie ekosystemu: obieg materii i przepływ energii,
• formy ochrony przyrody — rozróżnianie, przykłady w Polsce i miejsca ich występowania,
• bioindykatory i ich wykorzystanie w ocenie stanu środowiska,
• rozpoznawanie pospolitych i chronionych gatunków roślin i zwierząt występujących w Polsce,
• porównanie budowy DNA i RNA, miejsce przebiegu i znaczenie replikacji DNA,
• zapisywanie i analizowanie krzyżówek jednogenowych z dominacją zupełną oraz prawdopodobieństwo genotypów i fenotypów w pokoleniach potomnych,
• choroby genetyczne człowieka — mukowiscydoza i zespół Downa — oraz krzyżówki pokazujące możliwość ich dziedziczenia,
• dowody ewolucji bezpośrednie i pośrednie,
• narządy homologiczne i analogiczne,
• miejsce człowieka w systematyce oraz podobieństwa i różnice między człowiekiem a małpami człekokształtnymi, naczelnymi i ssakami,
• dobór sztuczny i naturalny — cechy, które je różnią, i przykłady.

Część pozycji z tej listy rozwija tematy, które obowiązują już na I stopniu: składniki pokarmowe (dział III), DNA i jego replikacja, dziedziczenie jednogenowe i choroby genetyczne (dział V). Na II stopniu dochodzą do nich m.in. pierwiastki biogenne, makro- i mikroelementy, objawy niedoboru pierwiastków i witamin, nazwy enzymów trawiennych, porównanie DNA i RNA z miejscem przebiegu replikacji, prawdopodobieństwo genotypów i fenotypów w krzyżówkach oraz krzyżówki pokazujące dziedziczenie mukowiscydozy i zespołu Downa.

III stopień — finał

Na zawodach wojewódzkich obowiązuje cały zakres I i II stopnia. Test trwa 90 minut.

Literatura wskazana przez kuratorium

Regulamin (§ 5) podaje „Wykaz literatury stanowiącej pomoc dla nauczyciela i ucznia”. Przepisujemy go w całości:

1. Biologia. Zbiór zadań. Tom 1, Egzamin po klasie 8, Wydawnictwo Biomedica 2021;
2. Encyklopedia szkolna – Biologia, Wydawnictwo Greg 2024;
3. Biologia. Repetytorium. Szkoła podstawowa, Wydawnictwo Demart 2021;
4. Repetytorium – szkoła podstawowa, Wydawnictwo Greg Biologia 2025;
5. Szkolne konkursy biologiczne. Zestawy testów z odpowiedziami, Joanna Jabłońska, Wydawnictwo Tutor 2022;
6. Tablice biologia chemia, Wydawnictwo Greg 2024;
7. Pyłka-Gutowska E., Ekologia z ochroną środowiska, Wydawnictwo Oświata, Warszawa 2000;
8. Podręcznik Puls życia, Wydawnictwo Nowa Era.

To najważniejsze!

• Konkurs ma trzy stopnie, a zakres narasta — nic nie znika, wszystko się dokłada.
• I stopień to 4 grudnia 2026 r. i test na 45 minut. Obowiązują działy: organizacja i chemizm życia, organizm człowieka, homeostaza i genetyka. Różnorodność życia wchodzi dopiero na II stopniu.
• Do zawodów rejonowych przechodzisz z wynikiem co najmniej 80% punktów. Zadania na zawodach szkolnych układa szkolna komisja konkursowa.
• Etapy mitozy i mejozy — opis i rozpoznawanie na rysunkach, schematach i zdjęciach — obowiązują na każdym stopniu.
• Na każdym stopniu liczy się nie tylko wiedza, ale i praca z tabelą, wykresem, schematem i doświadczeniem.

Opis jest zgodny z regulaminem konkursu przedmiotowego z biologii na rok szkolny 2026/2027 i terminarzem konkursów Lubuskiego Kuratora Oświaty.
Wobec poprzedniego roku regulamin dopisał do umiejętności wymaganych na wszystkich stopniach opisywanie i rozpoznawanie etapów mitozy i mejozy, a w poszerzeniach II stopnia dołożył budowę kwiatu roślin nagonasiennych. Zmieniły się też zasady wglądu do pracy: zamiast skanu pracy wysyłanego e-mailem jest wgląd na miejscu, w trzecim dniu roboczym po ogłoszeniu wyników, z prawem do sfotografowania pracy. Zakres odsyła teraz ogólnie do podstawy programowej obowiązującej w szkole (rok wcześniej podawał rozporządzenie z 14 lutego 2017 r. z późniejszymi zmianami — to ta sama podstawa, w wersji po zmianie z 2024 r.). Odwołanie rozpatruje się w ciągu 7 dni roboczych (rok wcześniej — 7 dni). W wykazie literatury jest nowa pozycja — podręcznik „Puls życia” (Wydawnictwo Nowa Era) — a wypadł z niego zbiór zadań do egzaminu gimnazjalnego. Regulamin i terminarz publikuje Kuratorium Oświaty w Gorzowie Wielkopolskim na stronie www.ko-gorzow.edu.pl.