Zanim zaczniesz się uczyć, warto wiedzieć, dokąd idziesz. Ta lekcja opisuje strukturę konkursu oraz zakres wiedzy i umiejętności wojewódzkiego konkursu przedmiotowego z biologii — według regulaminu, terminarza i załącznika 1D kuratorium śląskiego na rok szkolny 2026/2027. Konkurs jest dobrowolny i skierowany do uczniów klas IV–VIII szkół podstawowych z terenu województwa, a rozgrywa się stopniami. Ten kurs przygotowuje Cię do I stopnia (szkolnego) i II stopnia (rejonowego).

Jak zbudowany jest konkurs

Ważne: zakres I stopnia ustala Twoja szkoła, a kuratorium podaje w załączniku 1D zakresy II i III stopnia. II stopień to te same cztery działy, które masz w tym kursie (z kilkoma treściami spoza podstawy programowej — m.in. modyfikacje korzenia, łodygi i liścia, budowa i funkcja nasion); III stopień dokłada organizm człowieka, homeostazę, genetykę, ewolucję oraz ekologię i ochronę środowiska. Progi i terminy wyższych stopni pochodzą z regulaminu i terminarza konkursów.

Zapamiętaj przy tym zasadę typową dla konkursów kuratoryjnych: materiał się nie wymienia, tylko dokłada. To, czego uczysz się teraz, będzie potrzebne także na kolejnych stopniach.

Po co jest ten konkurs

W poprzedniej edycji kuratorium wprost nazwało cele konkursu — i to nadal dobra podpowiedź, jak wyglądają zadania:

• rozwijanie zainteresowań przyrodą i kształtowanie myślenia naukowego,
• doskonalenie rozumowania, argumentowania i wnioskowania,
• wykorzystywanie posiadanej wiedzy do wykonywania zadań i rozwiązywania problemów,
• projektowanie doświadczeń oraz analizowanie i interpretowanie wyników eksperymentu.

Innymi słowy: samo wykucie definicji nie wystarczy. Liczy się to, co potrafisz z tą wiedzą zrobić.

Umiejętności wymagane od uczestnika

Kuratorium zaznacza, że wymagane umiejętności są opisane w podstawie programowej biologii dla szkoły podstawowej, i wypunktowuje je dla II stopnia (dla I stopnia listę podaje szkoła). Uczeń:

• wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne zachodzące w organizmach roślinnych i zwierzęcych,
• opisuje, porządkuje i rozpoznaje organizmy roślinne i zwierzęce,
• opisuje i rozpoznaje tkanki,
• określa problem badawczy, formułuje hipotezy, planuje, przeprowadza i dokumentuje obserwacje oraz proste doświadczenia biologiczne,
• określa warunki doświadczenia i rozróżnia próbę kontrolną i badawczą,
• analizuje wyniki doświadczenia lub obserwacji i formułuje wnioski,
• wykorzystuje różnorodne źródła i metody pozyskiwania informacji,
• odczytuje, analizuje, interpretuje i przetwarza informacje tekstowe, graficzne i liczbowe,
• posługuje się podstawową terminologią biologiczną,
• interpretuje informacje i wyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe między zjawiskami, formułuje wnioski,
• przedstawia opinie i argumenty związane z zagadnieniami biologicznymi.

Zakres treści tego kursu — cztery działy

Zakres treści jest zgodny z podstawą programową biologii dla szkoły podstawowej. Zakres I stopnia ustala szkolna komisja konkursowa; kurs zbudowaliśmy na zakresie szkolnym ogłoszonym na rok 2026/2027 przez jedną ze szkół województwa — jest to lista szczegółowych zagadnień w czterech grupach, która pokrywa się z działami II stopnia z załącznika kuratorium. Poniżej masz ją w całości; jeśli Twoja szkoła podała inny zakres, trzymaj się szkolnego.

1. Organizm i chemizm życia

• hierarchiczna organizacja budowy organizmów oraz znajomość związków organicznych,
• rozpoznawanie elementów budowy komórki — błony komórkowej, cytoplazmy, jądra komórkowego, chloroplastu, mitochondrium, wakuoli i ściany komórkowej — na podstawie rysunku, schematu, zdjęcia lub opisu oraz określanie ich funkcji,
• charakterystyczne cechy budowy komórki bakterii, roślin i zwierząt oraz rozpoznawanie tych typów komórek na schemacie, zdjęciu lub na podstawie opisu,
• fotosynteza — substraty, produkty i warunki przebiegu procesu oraz wpływ wybranych czynników na intensywność fotosyntezy,
• oddychanie tlenowe i fermentacja jako sposoby wytwarzania energii potrzebnej do życia — substraty, produkty i warunki przebiegu,
• czynności życiowe organizmów żywych.

2. Różnorodność życia

• zasady systemu klasyfikacji biologicznej,
• charakterystyczne cechy organizmów pozwalające przyporządkować je do odpowiednich królestw,
• wirusy jako bezkomórkowe formy materii,
• drogi rozprzestrzeniania się i zasady profilaktyki chorób wirusowych: grypa, ospa, różyczka, świnka, odra, AIDS,
• bakterie — występowanie, budowa, czynności życiowe,
• drogi rozprzestrzeniania się i zasady profilaktyki chorób bakteryjnych: gruźlica, borelioza, tężec, salmonelloza,
• protisty — różnorodność budowy i czynności życiowe,
• sposoby zarażenia i zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez protisty: toksoplazmoza, malaria,
• grzyby — występowanie, charakterystyczne cechy budowy, różnorodność budowy, czynności życiowe (odżywianie i oddychanie) oraz znaczenie,
• porosty — budowa oraz znaczenie.

3. Różnorodność i jedność roślin

• tkanki roślinne — lokalizacja w organizmie, charakterystyczne cechy budowy, przystosowanie budowy do pełnionej funkcji oraz rozpoznawanie na podstawie rysunku, schematu, zdjęcia lub opisu,
• charakterystyczne cechy budowy zewnętrznej mchów, paprociowych, widłakowych, skrzypowych, roślin nagonasiennych i okrytonasiennych,
• przyporządkowanie rośliny przedstawionej na rysunku lub zdjęciu do grupy: mchy, paprociowe, widłakowe, skrzypowe,
• rozpoznawanie przedstawicieli rodzimych drzew nagonasiennych i liściastych na podstawie rysunku, zdjęcia lub opisu,
• znaczenie mchów, paprociowych, widłakowych, skrzypowych, roślin nagonasiennych i okrytonasiennych w przyrodzie i dla człowieka,
• budowa, funkcja i modyfikacje korzenia, łodygi i liścia roślin okrytonasiennych,
• budowa i funkcja kwiatu roślin okrytonasiennych,
• budowa i funkcja nasion roślin okrytonasiennych,
• przystosowania w budowie owoców roślin okrytonasiennych do rozprzestrzeniania nasion.

4. Różnorodność i jedność świata zwierząt

• środowisko życia, charakterystyczne cechy budowy zewnętrznej i tryb życia parzydełkowców, płazińców, nicieni, pierścienic, stawonogów i mięczaków,
• tkanki zwierzęce — charakterystyczne cechy budowy, przystosowanie budowy do pełnionej funkcji oraz rozpoznawanie na podstawie rysunku, schematu, zdjęcia lub opisu,
• związek budowy tasiemców z pasożytniczym trybem życia,
• sposoby zarażenia człowieka pasożytami — tasiemcem uzbrojonym i nieuzbrojonym, włośniem spiralnym, glistą ludzką i owsikiem — oraz zasady profilaktyki wywoływanych przez nie chorób,
• znaczenie parzydełkowców, płazińców, nicieni, pierścienic, stawonogów i mięczaków w przyrodzie i dla człowieka,
• rozpoznawanie przedstawicieli tych grup na rysunku, zdjęciu lub na podstawie opisu, w oparciu o cechy morfologiczne,
• charakterystyczne cechy ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków oraz ich przystosowania do życia w różnych środowiskach,
• rozmnażanie i rozwój ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków,
• zmiennocieplność i stałocieplność u kręgowców,
• znaczenie ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków w przyrodzie i dla człowieka,
• rozpoznawanie przedstawicieli ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków na rysunku, zdjęciu lub na podstawie opisu, w oparciu o cechy morfologiczne.

Treści poszerzające podstawę programową — na co uważać

Kuratorium zaznacza, że zagadnienia wykraczające poza podstawę programową są w zakresie oznaczone osobno i omówione w zalecanej literaturze (aktualne podręczniki szkolne do biologii dla klas V–VIII oraz E. P. Solomon, L. R. Berg, D. W. Martin, „Biologia”, MULTICO 2016). W załączniku na rok 2026/2027 dla II stopnia tak oznaczono: protisty i choroby przez nie wywoływane, tkanki roślinne, budowę, funkcję i modyfikacje korzenia, łodygi i liścia oraz budowę i funkcję nasion. Dwa punkty o protistach są też na liście szkolnej:

1. Różnorodność protistów: różnorodność ich budowy oraz czynności życiowe.
2. Choroby wywoływane przez protisty: sposoby zarażenia i zasady profilaktyki — toksoplazmoza i malaria.

To niewielki fragment, ale łatwo go przeoczyć, bo w szkole omawia się go pobieżnie — a na konkursie może się pojawić. W tym kursie masz go opracowany osobno.

To najważniejsze!

• Konkurs jest dobrowolny, dla klas IV–VIII, a I stopień piszesz we własnej szkole.
• Etap szkolny z biologii: do 16 października 2026 r. — dzień i godzinę wyznacza Twoja szkoła; ona też ustala zakres I stopnia.
• Do II stopnia przechodzisz dopiero od 80% punktów, a do III — od 85%. To wysokie progi, więc celuj w niemal bezbłędny wynik.
• Etap szkolny to „od komórki do kręgowców”: chemizm życia, komórka, wirusy, bakterie, protisty, grzyby, rośliny i zwierzęta. Nie ma tu organizmu człowieka ani genetyki, ewolucji i ekologii.
• Zwróć uwagę na protisty: rok temu kuratorium oznaczało je jako treść poszerzającą podstawę programową i nadal są w zakresie.
• Oprócz wiedzy sprawdzane jest doświadczenie: problem badawczy, hipoteza, próba kontrolna i badawcza, wnioski oraz praca z tekstem, schematem, zdjęciem i danymi liczbowymi.

Opis jest zgodny z zakresem wymagań na rok szkolny 2026/2027.
Wobec poprzedniego roku zmieniło się niewiele. Zniknęły dwa punkty — o pierwiastkach oraz o budowie białek, cukrów, tłuszczów, kwasów nukleinowych, wody i soli mineralnych; zamiast nich pierwszy punkt kończy się teraz dopiskiem „znajomość związków organicznych”. Porosty dostały osobny punkt, a punkt o kiełkowaniu nasion zniknął z listy. Do umiejętności doszły dwie: wyjaśnianie zależności przyczynowo-skutkowych oraz przedstawianie opinii i argumentów. Kurs obejmuje cały ten zakres; lekcje o wodzie, solach mineralnych i kiełkowaniu nasion zostają. Zakresy II i III stopnia kuratorium ogłosiło w załączniku 1D (27.08.2026): II stopień = cztery działy tego kursu z treściami spoza podstawy, III stopień dokłada organizm człowieka, homeostazę, genetykę, ewolucję i ekologię. Trzy lekcje uzupełniające o roślinach (modyfikacje korzenia, łodygi i liścia, rozpoznawanie rodzimych drzew, kiełkowanie nasion) znajdziesz w module „X. Rośliny — uzupełnienie: modyfikacje organów, rodzime drzewa, kiełkowanie nasion”.