Zanim zaczniesz się uczyć, warto wiedzieć, dokąd idziesz. Ta lekcja opisuje zakres wiedzy i umiejętności ogłoszony przez kuratorium śląskie dla wojewódzkiego konkursu przedmiotowego z biologii. Konkurs jest dobrowolny i skierowany do uczniów klas IV–VIII szkół podstawowych z terenu województwa, a rozgrywa się stopniami. Ten kurs przygotowuje Cię do I stopnia — etapu szkolnego, czyli do tego, co masz przed sobą najbliżej.

Jak zbudowany jest konkurs

Ważne zastrzeżenie: dokument kuratorium śląskiego, na którym opiera się ta lekcja, opisuje szczegółowo wyłącznie etap szkolny. O wyższych stopniach mówi tylko tyle, ile przeczytasz w tabeli powyżej — nie podaje osobnych list treści. Dlatego nie znajdziesz tu opisu „co dochodzi na rejonowym i wojewódzkim”: kuratorium tego po prostu w tym dokumencie nie ogłosiło. Gdy taki wykaz się ukaże, uzupełnimy tę lekcję.

Zapamiętaj przy tym zasadę, która działa we wszystkich konkursach kuratoryjnych: materiał się nie wymienia, tylko dokłada. Wszystko, czego uczysz się teraz, obowiązuje także na kolejnych stopniach.

Po co jest ten konkurs

Kuratorium wprost nazywa swoje cele — i to podpowiedź, jak wyglądają zadania:

• rozwijanie zainteresowań przyrodą i kształtowanie myślenia naukowego,
• doskonalenie rozumowania, argumentowania i wnioskowania,
• wykorzystywanie posiadanej wiedzy do wykonywania zadań i rozwiązywania problemów,
• projektowanie doświadczeń oraz analizowanie i interpretowanie wyników eksperymentu.

Innymi słowy: samo wykucie definicji nie wystarczy. Liczy się to, co potrafisz z tą wiedzą zrobić.

Umiejętności wymagane od uczestnika

Kuratorium zaznacza, że wymagane umiejętności są opisane w podstawie programowej biologii dla szkoły podstawowej, i wypunktowuje je dla etapu szkolnego. Uczeń:

• wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne zachodzące w organizmach roślinnych i zwierzęcych,
• opisuje, porządkuje i rozpoznaje organizmy roślinne i zwierzęce,
• opisuje i rozpoznaje tkanki,
• określa problem badawczy, formułuje hipotezy, planuje, przeprowadza i dokumentuje obserwacje oraz proste doświadczenia biologiczne,
• określa warunki doświadczenia i rozróżnia próbę kontrolną i badawczą,
• analizuje wyniki doświadczenia lub obserwacji i formułuje wnioski,
• wykorzystuje różnorodne źródła i metody pozyskiwania informacji,
• odczytuje, analizuje, interpretuje i przetwarza informacje tekstowe, graficzne i liczbowe,
• posługuje się terminologią biologiczną.

Etap szkolny — zakres treści (to jest materiał tego kursu)

Zakres treści jest zgodny z podstawą programową biologii dla szkoły podstawowej. Kuratorium podaje go dwutorowo: najpierw jako listę tematów, a potem jako szczegółowe zagadnienia. Poniżej masz jedno i drugie.

Tematy, z których zbudowany jest etap szkolny

• Biologia — nauka o życiu: biologia jako nauka, jak poznawać biologię, obserwacje mikroskopowe.
• Budowa i czynności życiowe organizmów: składniki chemiczne organizmów, budowa komórki zwierzęcej, komórka roślinna i inne rodzaje komórek, samożywność, cudzożywność, sposoby oddychania organizmów.
• Wirusy, bakterie, protisty i grzyby: klasyfikacja organizmów, wirusy i bakterie, różnorodność protistów, budowa i różnorodność grzybów oraz porosty.
• Tkanki i organy roślinne: tkanki roślinne, korzeń jako organ podziemny, pęd — budowa i funkcje łodygi, liść jako wytwórnia pokarmu.
• Różnorodność roślin: mchy, paprotniki, nagonasienne, okrytonasienne, rozprzestrzenianie się roślin okrytonasiennych, znaczenie i przegląd roślin okrytonasiennych.
• Świat zwierząt: w królestwie zwierząt, tkanki nabłonkowa, mięśniowa i nerwowa, tkanka łączna, od parzydełkowców do pierścienic, stawonogi i mięczaki, kręgowce zmiennocieplne, kręgowce stałocieplne.

1. Organizm i chemizm życia

• hierarchiczna organizacja budowy organizmów,
• pierwiastki budujące ciała organizmów,
• budowa i funkcja białek, cukrów, tłuszczów, kwasów nukleinowych, wody i soli mineralnych,
• rozpoznawanie elementów budowy komórki — błony komórkowej, cytoplazmy, jądra komórkowego, chloroplastu, mitochondrium, wakuoli i ściany komórkowej — na podstawie rysunku, schematu, zdjęcia lub opisu oraz określanie ich funkcji,
• charakterystyczne cechy budowy komórki bakterii, roślin i zwierząt oraz rozpoznawanie tych typów komórek na schemacie, zdjęciu lub na podstawie opisu,
• fotosynteza — substraty, produkty i warunki przebiegu procesu oraz wpływ wybranych czynników na intensywność fotosyntezy,
• oddychanie tlenowe i fermentacja jako sposoby wytwarzania energii potrzebnej do życia — substraty, produkty i warunki przebiegu,
• czynności życiowe organizmów żywych.

2. Różnorodność życia

• zasady systemu klasyfikacji biologicznej,
• charakterystyczne cechy organizmów pozwalające przyporządkować je do odpowiednich królestw,
• wirusy jako bezkomórkowe formy materii,
• drogi rozprzestrzeniania się i zasady profilaktyki chorób wirusowych: grypa, ospa, różyczka, świnka, odra, AIDS,
• bakterie — występowanie, budowa, czynności życiowe,
• drogi rozprzestrzeniania się i zasady profilaktyki chorób bakteryjnych: gruźlica, borelioza, tężec, salmonelloza,
• protisty — różnorodność budowy i czynności życiowe (treść poszerzająca — patrz ramka niżej),
• sposoby zarażenia i zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez protisty: toksoplazmoza, malaria (treść poszerzająca),
• grzyby — występowanie, charakterystyczne cechy budowy, różnorodność budowy, czynności życiowe (odżywianie i oddychanie) oraz znaczenie.

3. Różnorodność i jedność roślin

• tkanki roślinne — lokalizacja w organizmie, charakterystyczne cechy budowy, przystosowanie budowy do pełnionej funkcji oraz rozpoznawanie na podstawie rysunku, schematu, zdjęcia lub opisu,
• charakterystyczne cechy budowy zewnętrznej mchów, paprociowych, widłakowych, skrzypowych, roślin nagonasiennych i okrytonasiennych,
• przyporządkowanie rośliny przedstawionej na rysunku lub zdjęciu do grupy: mchy, paprociowe, widłakowe, skrzypowe,
• rozpoznawanie przedstawicieli rodzimych drzew nagonasiennych i liściastych na podstawie rysunku, zdjęcia lub opisu,
• znaczenie mchów, paprociowych, widłakowych, skrzypowych, roślin nagonasiennych i okrytonasiennych w przyrodzie i dla człowieka,
• budowa, funkcja i modyfikacje korzenia, łodygi i liścia roślin okrytonasiennych,
• budowa i funkcja kwiatu roślin okrytonasiennych,
• budowa i funkcja nasion roślin okrytonasiennych,
• przystosowania w budowie owoców roślin okrytonasiennych do rozprzestrzeniania nasion,
• wpływ temperatury, dostępu tlenu, światła i wody na kiełkowanie nasion roślin okrytonasiennych.

4. Różnorodność i jedność świata zwierząt

• tkanki zwierzęce — charakterystyczne cechy budowy, przystosowanie budowy do pełnionej funkcji oraz rozpoznawanie na podstawie rysunku, schematu, zdjęcia lub opisu,
• środowisko życia, charakterystyczne cechy budowy zewnętrznej i tryb życia parzydełkowców, płazińców, nicieni, pierścienic, stawonogów i mięczaków,
• związek budowy tasiemców z pasożytniczym trybem życia,
• sposoby zarażenia człowieka pasożytami — tasiemcem uzbrojonym i nieuzbrojonym, włośniem spiralnym, glistą ludzką i owsikiem — oraz zasady profilaktyki wywoływanych przez nie chorób,
• znaczenie parzydełkowców, płazińców, nicieni, pierścienic, stawonogów i mięczaków w przyrodzie i dla człowieka,
• rozpoznawanie przedstawicieli tych grup na rysunku, zdjęciu lub na podstawie opisu, w oparciu o cechy morfologiczne,
• charakterystyczne cechy ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków oraz ich przystosowania do życia w różnych środowiskach,
• rozmnażanie i rozwój ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków,
• zmiennocieplność i stałocieplność u kręgowców,
• znaczenie ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków w przyrodzie i dla człowieka,
• rozpoznawanie przedstawicieli ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków na rysunku, zdjęciu lub na podstawie opisu, w oparciu o cechy morfologiczne.

Treści poszerzające podstawę programową — obowiązują już na etapie szkolnym

W dokumencie kuratorium zagadnienia wykraczające poza podstawę programową są zapisane kursywą. W zakresie etapu szkolnego dotyczy to protistów:

1. Różnorodność protistów: różnorodność ich budowy oraz czynności życiowe.
2. Choroby wywoływane przez protisty: sposoby zarażenia i zasady profilaktyki — toksoplazmoza i malaria.

To niewielki fragment, ale łatwo go przeoczyć, bo w szkole omawia się go pobieżnie — a na konkursie może się pojawić. W tym kursie masz go opracowany osobno.

To najważniejsze!

• Konkurs jest dobrowolny, dla klas IV–VIII, a I stopień piszesz we własnej szkole.
• Do kolejnego stopnia przechodzisz dopiero od 80% punktów — to wysoki próg, więc celuj w niemal bezbłędny wynik.
• Etap szkolny to „od komórki do kręgowców”: chemizm życia, komórka, wirusy, bakterie, protisty, grzyby, rośliny i zwierzęta. Nie ma tu organizmu człowieka ani genetyki, ewolucji i ekologii.
• Ponad podstawę programową dochodzi rozszerzony blok o protistach.
• Oprócz wiedzy sprawdzane jest doświadczenie: problem badawczy, hipoteza, próba kontrolna i badawcza, wnioski oraz praca z tekstem, schematem, zdjęciem i danymi liczbowymi.

Uwaga — ten zakres będzie jeszcze aktualizowany.
Kuratorium nie opublikowało jeszcze wymagań na bieżący rok szkolny, dlatego powyższy opis opiera się na ostatnim ogłoszonym zakresie (rok szkolny 2025/2026). Dotyczy to również terminu etapu szkolnego oraz zakresu wyższych stopni, którego w tym dokumencie nie ogłoszono. Z naszego doświadczenia zmiany między latami dotyczą raczej szczegółów niż całych działów, więc materiał kursu powinien pozostać aktualny — ale gdy tylko nowe wymagania się ukażą, uzupełnimy tę lekcję i poprawimy kurs tam, gdzie zajdzie taka potrzeba.