Korzeń zwykle rośnie pod ziemią, dlatego łatwo o nim zapomnieć — a to on trzyma roślinę w podłożu i pobiera dla niej wodę z solami mineralnymi. Poznaj funkcje korzenia, jego strefy, budowę wewnętrzną, systemy korzeniowe oraz przekształcenia, dzięki którym korzeń pełni dodatkowe zadania.

Korzenie bywają bardzo różne

Jeżeli przyjrzysz się korzeniom różnych roślin, zauważysz, że mogą one różnić się wyglądem i wielkością. Korzenie drzew są pojedyncze, grube i osiągają długość nawet kilkunastu metrów. Korzenie traw są z kolei liczne, cienkie i krótkie.

Nie każda roślina ma zresztą korzenie: niektóre rośliny wodne ich nie mają. Jedną z nich jest pływacz zwyczajny, którego pędy unoszą się swobodnie w toni wodnej.

Główne funkcje korzenia

Korzeń jest organem podziemnym, który występuje u większości roślin. Do jego podstawowych funkcji należy:

• utrzymywanie rośliny w podłożu,
• pobieranie z gleby wody z solami mineralnymi.

Strefy korzenia

W korzeniu wyróżniamy kilka odcinków nazywanych strefami korzenia. Każda z nich ma określone zadania. Poniżej ułożone są w kolejności od wierzchołka korzenia ku górze, czyli w stronę łodygi:

Ułożenie stref nie jest przypadkowe. Najmłodsze komórki powstają na samym dole, w stożku wzrostu, i w miarę jak korzeń rośnie, „przesuwają się" ku górze: najpierw wydłużają się, potem wytwarzają włośniki, a najwyżej — w najstarszej części korzenia — wypuszczają korzenie boczne. Dlatego (komentarz dydaktyczny) ta sama komórka z czasem przechodzi kolejno przez zadania kolejnych stref.

Jak wygląda korzeń od środka?

Zewnętrzną tkanką korzenia jest skórka. Jej komórki wytwarzają włośniki, które pobierają z gleby wodę z solami mineralnymi i przekazują ją do głębiej położonych komórek miękiszu. Stamtąd woda z solami mineralnymi dociera do drewna, transportującego ją w górę rośliny — do łodygi i liści. Pasma drewna są skupione w centrum korzenia, a pomiędzy nimi znajdują się pasma łyka, czyli tkanki uczestniczącej w transporcie substancji pokarmowych. Tę centralną część korzenia, w której leżą drewno i łyko, nazywamy walcem osiowym.

Droga wody przez korzeń wygląda więc tak:

1. włośniki skórki wchłaniają wodę z solami mineralnymi z gleby,
2. woda przechodzi do głębiej położonych komórek miękiszu,
3. z miękiszu trafia do drewna skupionego w centrum korzenia,
4. drewno transportuje ją w górę — do łodygi i liści.

Idąc od zewnątrz do środka, spotkasz kolejno: skórkę korzenia z włośnikami → tkankę miękiszową → drewno i łyko w centrum. Widać tu wyraźnie, że oba rodzaje tkanki przewodzącej pracują w przeciwnych kierunkach: drewno prowadzi wodę w górę, a łyko rozprowadza po roślinie substancje pokarmowe.

Systemy korzeniowe

System korzeniowy to zespół wszystkich korzeni wytwarzanych przez roślinę. W zależności od gatunku roślina ma system palowy albo wiązkowy.

Korzenie przybyszowe to korzenie, które wyrastają z pędu rośliny — najczęściej z łodygi, niekiedy z liści. To właśnie odróżnia oba systemy: w systemie palowym korzenie boczne wyrastają z korzenia głównego, a w wiązkowym korzenie wyrastają z pędu i mają podobną długość, więc żaden z nich nie wyróżnia się jako główny.

Na rysunku rozpoznasz je bez trudu: system palowy przypomina marchewkę z cienkimi odgałęzieniami, a wiązkowy — miotełkę zbudowaną z wielu podobnych nitek. Warto też pamiętać, że o rodzaju systemu decyduje gatunek rośliny, co jest cechą gatunku.

Przekształcenia korzeni

U niektórych roślin korzenie ulegają przekształceniom, dzięki czemu mogą pełnić dodatkowe funkcje.

Jemioła jest półpasożytem: sama przeprowadza fotosyntezę, ale wodę i sole mineralne czerpie z organizmu żywiciela za pomocą korzeni przekształconych w ssawki. Właśnie dlatego drzewo, na którym rośnie jemioła, może z czasem usychać — traci wodę i sole mineralne pobrane wcześniej z gleby.

Uporządkujmy przekształcenia jeszcze raz — według zadania, które korzeń przejmuje dodatkowo:

• magazynowanie zapasów → korzenie spichrzowe (burak, marchew, rzodkiewka),
• wzmocnienie oparcia rośliny → korzenie podporowe (kukurydza),
• przytwierdzanie się do podłoża pionowego → korzenie czepne (bluszcz),
• pobieranie wody i soli z innego organizmu → ssawki (jemioła).

Zauważ, że w każdym z tych przypadków podstawowe funkcje korzenia nadal obowiązują — przekształcenie jest zadaniem dodatkowym, a nie zamiast utrzymywania rośliny w podłożu czy pobierania wody. Właśnie dlatego marchew, bluszcz, kukurydza i jemioła wykształcają nietypowe korzenie: każda z tych roślin ma dodatkową potrzebę, której zwykły korzeń by nie zaspokoił.