Z SP znasz adrenalinę i kortyzol — hormony nadnerczy. Regulamin dokłada: czynniki wywołujące stres, przebieg reakcji stresowej, skutki stresu i radzenie sobie z nim.
Stres i stresory
Stres to fizjologiczna i psychologiczna reakcja organizmu na stresory — czynniki zmieniające jego funkcjonowanie; co jest stresorem, zależy od osoby. Stresory fizyczne: uraz, choroba, ból, hałas; psychiczne zewnętrzne: zmiany w życiu, problemy w domu lub szkole, nadmiar obowiązków; psychiczne wewnętrzne: perfekcjonizm, pesymizm, niska samoocena.
Dwie drogi reakcji — adrenalina i kortyzol
| Adrenalina (i noradrenalina) | Kortyzol | |
|---|---|---|
| skąd | rdzeń nadnerczy | kora nadnerczy |
| jak uruchamiany | droga nerwowa (neuronalna): podwzgórze → współczulny układ nerwowy → rdzeń nadnerczy | droga hormonalna: podwzgórze → przysadka (kortykotropina, ACTH) → kora nadnerczy |
| kiedy | już w pierwszej minucie | po ok. 30 minutach |
| skutki | szybsze serce i oddech, wyższe ciśnienie; rozszerzenie oskrzeli i źrenic; więcej krwi do mózgu i mięśni, bladość skóry; rozkład glikogenu w wątrobie → więcej glukozy | pobudza wątrobę do wytwarzania glukozy z aminokwasów (glukoneogeneza); tłumi odporność i stany zapalne; zwrotnie hamuje podwzgórze i przysadkę |
Stres krótkotrwały a przewlekły — skutki
Stres krótkotrwały zazwyczaj mobilizuje, a po ustąpieniu stresora organizm wraca do wcześniejszego sposobu funkcjonowania. Gdy stresor działa zbyt silnie lub zbyt długo, może dojść do stadium wyczerpania: reakcja stresowa nie wygasa, a kortyzol jest stale wysoki. Stres przewlekły może prowadzić do: zaburzeń koncentracji i pamięci, zmęczenia, nerwicy, depresji; nadciśnienia, miażdżycy; spadku odporności; zaników mięśni, osteoporozy, wzrostu ryzyka cukrzycy; zatrzymania cyklu miesiączkowego. Sprzyja też chorobie wrzodowej żołądka (kortyzol pobudza wydzielanie kwasu solnego).
Jak sobie radzić
Stresu nie da się wyeliminować, ale można go rozładować: odpoczynek i sen, aktywność fizyczna (wydzielają się endorfiny poprawiające samopoczucie), zdrowa dieta, wsparcie bliskich lub psychologa.
- Adrenalina — rdzeń, kortyzol — kora nadnerczy. Korę pobudza kortykotropina (ACTH), nie tyreotropina; do rdzenia sygnał dociera układem współczulnym, bez przysadki.
- Oba podnoszą glukozę, ale adrenalina — z glikogenu, a kortyzol — z aminokwasów zabieranych głównie mięśniom (stąd ich zaniki przy długim stresie).
- Adrenalina rozszerza oskrzela i źrenice, ale zwęża naczynia skóry. Stres krótkotrwały zazwyczaj mobilizuje — szkodzi przewlekły.
To najważniejsze!
- Stresory: fizyczne i psychiczne (zewnętrzne, np. nadmiar obowiązków; wewnętrzne, np. perfekcjonizm).
- Adrenalina: rdzeń nadnerczy, droga nerwowa, pierwsza minuta — glukoza z glikogenu.
- Kortyzol: kora, przez przysadkę (ACTH), po ok. 30 min — glukoza z aminokwasów, tłumienie odporności.
- Stadium wyczerpania (stresor zbyt silny lub zbyt długi): kortyzol stale wysoki. Stres przewlekły — możliwe skutki: nadciśnienie, miażdżyca, wrzody, infekcje, depresja. Pomagają sen, ruch, dieta, wsparcie.