Zanim zaczniesz się uczyć, warto wiedzieć, dokąd idziesz. Konkurs biologiczny w województwie łódzkim ma trzy etapy, a każdy kolejny obejmuje materiał poprzedniego plus nowy dział. Ten kurs przygotowuje Cię do etapu szkolnego — czyli do tego, co masz przed sobą najbliżej.

Trzy etapy, jeden narastający zakres

To najczęstsze nieporozumienie: materiał się nie wymienia, tylko dokłada. Na etapie wojewódzkim nadal obowiązuje wszystko, czego uczysz się teraz.

Terminy w roku szkolnym 2026/2027

• Etap szkolny: 24 listopada 2026 r., godz. 9:00.
• Etap rejonowy: 11 grudnia 2026 r., godz. 10:00.
• Etap wojewódzki: 26 lutego 2027 r., godz. 10:00.

Terminy podaje terminarz konkursów na stronie kuratorium. Szczegóły organizacyjne potwierdź w swojej szkole — to ona zgłasza uczniów i przeprowadza etap szkolny.

Umiejętności wymagane na każdym etapie

Niezależnie od stopnia, sprawdzane jest to samo podejście do biologii:

• planowanie i przeprowadzanie prostych doświadczeń — problem badawczy, hipoteza, warunki brzegowe, próba badawcza i kontrolna, prowadzenie obserwacji oraz dokumentowanie i analiza wyników w formie tabeli, wykresu lub diagramu,
• przekształcanie danych z tabeli na wykres lub diagram oraz formułowanie wniosków ogólnych i szczegółowych,
• opisywanie, porządkowanie i rozpoznawanie organizmów ze wszystkich królestw,
• wyjaśnianie zjawisk i procesów zachodzących w wybranych organizmach i w środowisku oraz interpretowanie zależności między organizmami a środowiskiem,
• wskazywanie, że różnorodność biologiczna jest wynikiem ewolucji,
• korzystanie z różnych źródeł i metod pozyskiwania informacji oraz praca z materiałem źródłowym — tekstem, diagramem, wykresem, rysunkiem makroskopowym i mikroskopowym, zdjęciem makroskopowym i mikroskopowym, danymi liczbowymi,
• posługiwanie się podstawową terminologią biologiczną i stosowanie wiedzy do rozwiązywania problemów — w tym wyjaśnianie zależności przyczynowo-skutkowych oraz przedstawianie opinii i argumentów.

Etap szkolny — zakres wymagań (to jest materiał tego kursu)

1. Organizacja i chemizm życia. Wirusy

• hierarchiczna organizacja budowy organizmów,
• makroelementy (C, H, O, N, S, P, Na, Ca, Mg, K, w tym pierwiastki biogenne) i mikroelementy (J, Fe, F) — znaczenie oraz skutki nadmiaru i niedoboru na poziomie komórki i organizmu,
• właściwości fizyczne i chemiczne wody w ujęciu biologicznym; znaczenie wody i soli mineralnych na poziomie komórkowym, organizmalnym i ponadorganizmalnym,
• budowa i funkcje białek, cukrów, tłuszczów i kwasów nukleinowych — budowa strukturalna, typy wiązań, monomery, kryteria klasyfikacji i podział cukrów, tłuszczów i białek, właściwości fizykochemiczne,
• rozpoznawanie na podstawie wzorów cukrów prostych (ryboza i deoksyryboza, glukoza i fruktoza), tłuszczów i białek,
• funkcje błonnika i cholesterolu,
• wykrywanie cukrów prostych, skrobi i białek za pomocą odczynników chemicznych — zaplanowanie i przeprowadzenie,
• witaminy (A, D, E, K, C, B1, B2, B6, B12, kwas foliowy): klasyfikacja, przykłady, funkcje oraz skutki niedoboru i nadmiaru u człowieka,
• fotosynteza jako jeden ze sposobów odżywiania się organizmów — substraty, produkty, warunki przebiegu, lokalizacja w komórce, etapy fotosyntezy oraz analiza jej przebiegu na schematach i rysunkach; zaplanowanie i przeprowadzenie doświadczenia wykazującego wpływ wybranych czynników na intensywność fotosyntezy, czyli ditlenku węgla, światła (etiolacja) i temperatury,
• oddychanie tlenowe i fermentacja jako źródła energii (ATP) — substraty, produkty, warunki, lokalizacja w komórce, zysk energetyczny, etapy procesów i miejsca zachodzenia poszczególnych rodzajów oddychania; zaplanowanie i przeprowadzenie doświadczenia wykazującego, że podczas fermentacji drożdże wydzielają ditlenek węgla,
• wzór i funkcje ATP,
• znaczenie fermentacji dla człowieka i rozróżnianie jej typów na podstawie schematów i równań reakcji,
• czynności życiowe organizmów: odżywianie, oddychanie, rozmnażanie, wydalanie — ich rodzaje i przykłady organizmów, u których zachodzą,
• budowa wirusów (ze szczególnym uwzględnieniem bakteriofagów), choroby wirusowe człowieka (grypa, odra, ospa, różyczka, świnka, AIDS), drogi rozprzestrzeniania się wirusów i profilaktyka oraz uzasadnienie, dlaczego wirusy nie są organizmami.

2. Budowa i funkcjonowanie komórki. Różnorodność życia. Klasyfikacja organizmów

• porównanie komórek bakterii, roślin, grzybów, protistów i zwierząt oraz cechy pozwalające je rozróżnić,
• współczesne zasady systemu klasyfikacji biologicznej — taksony w świecie roślin i zwierząt, rozróżnianie systemu naturalnego i sztucznego, określanie pokrewieństwa organizmów na podstawie drzewa rodowego,
• przyporządkowywanie organizmów do królestw oraz rozpoznawanie organizmów z najbliższego otoczenia prostym kluczem do oznaczania; zasada klucza dichotomicznego,
• związek budowy organelli z ich funkcją — błona komórkowa, cytozol, jądro komórkowe, mitochondrium, plastydy (chloroplasty, amyloplasty i chromoplasty), siateczka śródplazmatyczna (szorstka i gładka), aparat Golgiego, lizosomy, rybosomy, ściana komórkowa, wakuola; funkcje, budowa i występowanie organelli oraz ich rozpoznawanie na rysunkach i fotografiach,
• przebieg i znaczenie mitozy oraz mejozy, w tym ich rola w cyklach życiowych haplontów i diplontów,
• etapy cyklu komórkowego i ich funkcje,
• organizacja DNA w genomie i jego lokalizacja w komórce (chromatyna, chromosom, DNA jądrowe i pozajądrowe).

3. Bakterie, grzyby, protisty

• środowisko i tryb życia, cechy budowy, rozpoznawanie przedstawicieli i różnorodność form,
• wybrane czynności życiowe: wymiana gazowa, odżywianie, reakcje na czynniki zewnętrzne, cykle życiowe i rozmnażanie,
• cechy pozwalające zaklasyfikować nieznany organizm do jednej z tych grup,
• drogi rozprzestrzeniania się tych organizmów oraz profilaktyka chorób wywoływanych przez bakterie i protisty (gruźlica, borelioza, tężec, salmonelloza, toksoplazmoza, malaria) — nie ma tu chorób grzybiczych,
• znaczenie w przyrodzie i gospodarce człowieka.

4. Różnorodność świata roślin

• porównanie cech morfologicznych, anatomicznych i czynności życiowych mszaków, paprotników, nagozalążkowych i okrytozalążkowych,
• rozpoznawanie tkanek roślinnych na zdjęciach mikroskopowych i rysunkach oraz ich przystosowanie do funkcji,
• identyfikacja nieznanej rośliny jako przedstawiciela mchów, paprociowych, widłakowych, skrzypowych, nagozalążkowych lub okrytozalążkowych,
• organy wegetatywne i ich funkcje oraz modyfikacje korzeni, łodyg i liści jako przystosowania do środowiska,
• organy generatywne — budowa i funkcja kwiatu oraz owocu w rozmnażaniu płciowym, budowa nasion, przyporządkowanie typu owocu do rodzimej rośliny,
• rozmnażanie wegetatywne oraz sposoby rozprzestrzeniania nasion i owoców: anemochoria, hydrochoria, zoochoria — wraz z zależnością między budową diaspory a sposobem rozsiewania,
• rozpoznawanie rodzimych gatunków użytkowych i chronionych z opisu lub ilustracji,
• znaczenie roślin w przyrodzie i gospodarce.

5. Różnorodność zwierząt

• rozpoznawanie i klasyfikowanie: parzydełkowce, płazińce, nicienie, pierścienice, stawonogi, mięczaki, ryby, płazy, gady, ptaki, ssaki — także identyfikacja nieznanego organizmu po cechach,
• środowisko, tryb życia i przystosowania w budowie morfologicznej, anatomicznej i fizjologicznej,
• cykle rozwojowe: tasiemiec uzbrojony i nieuzbrojony, glista ludzka, włosień spiralny, owady o przeobrażeniu zupełnym (typy larw i poczwarek) oraz niezupełnym,
• profilaktyka chorób wywoływanych przez pasożyty zwierzęce,
• przystosowania do warunków życia, szczególnie pod kątem pokrycia ciała, narządów wymiany gazowej i termiki organizmu; u kręgowców dodatkowo sposoby rozmnażania i rozwoju w powiązaniu ze środowiskiem — u ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków,
• porównywanie i rozpoznawanie grup kręgowców po cechach budowy morfologicznej,
• wpływ działań człowieka na różnorodność kręgowców oraz znaczenie zwierząt w przyrodzie i gospodarce,
• rozpoznawanie rodzimych gatunków zwierząt chronionych — z polskimi nazwami rodzajowymi — na podstawie opisu lub ilustracji.

Treści wykraczające poza podstawę programową — obowiązują już na etapie szkolnym

1. Budowa komórki: rozpoznawanie elementów i ich funkcji — błona komórkowa, jądro, chloroplasty, mitochondria, wakuola, rybosomy, lizosomy, peroksysomy, ściana komórkowa, cytozol, aparat Golgiego, siateczka śródplazmatyczna i jej rodzaje — w tym osobno budowa i funkcja jądra komórkowego.
2. Peptydy: określanie aminokwasów w krótkim peptydzie na podstawie ich wzorów — z użyciem karty wzorów aminokwasów.
3. Błona komórkowa: związek budowy z funkcjami, z uwzględnieniem obecności lub braku glikokaliksu; wpływ czynników fizycznych i chemicznych na jej budowę i właściwości (temperatura, zmiany proporcji związków strukturalnych); rodzaje transportu — dyfuzja prosta i wspomagana, transport aktywny, endocytoza, egzocytoza; rola błony komórkowej i tonoplastu w procesach osmotycznych; doświadczenia z osmozą, plazmolizą i deplazmolizą w roztworach hipo-, hiper- i izoosmotycznych.
4. Metabolizm: procesy anaboliczne i kataboliczne — definicje i rozróżnianie.
5. Enzymy: budowa, znaczenie i właściwości; inhibicja kompetycyjna i niekompetycyjna.
6. Cykl komórkowy i podziały: etapy interfazy (fazy G1, S, G2) oraz fazy mitozy i mejozy (profaza, metafaza, anafaza, telofaza).
7. Wirusy: rozróżnianie cyklu litycznego i lizogenicznego.
8. Bakterie: odżywianie (samożywne fotosyntetyzujące i chemosyntetyzujące, saprobionty, pasożyty), oddychanie beztlenowe i tlenowe, transfer genów (koniugacja, transdukcja, transformacja) wraz ze znaczeniem tych procesów dla zmienności genetycznej bakterii i ich adaptacji do warunków środowiska, podział ze względu na budowę ściany komórkowej (Gram+ i Gram−).
9. Grzyby: porównywanie cykli życiowych sprzężniaków, workowców i podstawczaków na podstawie analizy schematów, rozróżnianie faz jądrowych (haplofaza, dikariofaza, diplofaza) oraz znaczenie i rodzaje mikoryzy (ektomikoryza i endomikoryza).
10. Gametofity roślin: budowa gametofitu męskiego i żeńskiego mszaków, paprotników, roślin nagonasiennych i okrytonasiennych.
11. Kwiat: opis wzoru i narysu kwiatowego.
12. Kiełkowanie: etapy kiełkowania roślin.
13. Ruchy roślin: definicje tropizmów i nastii.
14. Tkanki zwierzęce: lokalizacja, budowa i znaczenie, rozpoznawanie na zdjęciach i schematach oraz wykazywanie związku między budową a funkcją danej tkanki.

Etap rejonowy — co dochodzi

Organizm człowieka: budowa i funkcje powłoki ciała oraz układów — ruchu, pokarmowego, oddechowego, krążenia, odpornościowego, wydalniczego, nerwowego wraz z narządami zmysłów, dokrewnego i rozrodczego (z rozwojem ontogenetycznym). Do tego rozpoznawanie elementów budowy na schematach i modelach, grupy krwi ABO i Rh wraz z zasadami transfuzji, typy odporności (pierwotna i wtórna, wrodzona i nabyta, swoista i nieswoista), różnica między surowicą a szczepionką i mechanizmy ich działania, znaczenie przeszczepów, schorzenia i profilaktyka, konieczność konsultacji lekarskiej oraz czynniki szkodzące zdrowiu.

Homeostaza: zdrowie jako równowaga środowiska wewnętrznego, powiązania między układami, czynniki zaburzające równowagę i wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie.

Ponad podstawę programową na etapie rejonowym: mechanizmy termoregulacji i osmoregulacji, stałość płynów ustrojowych (m.in. stężenie glukozy i poziom wapnia we krwi, ciśnienie krwi) oraz rola hormonów w reakcji na stres. W roku 2026/2027 doszły: rola wybranych hormonów (insulina, glukagon, parathormon, kalcytonina, hormony płciowe, adrenalina, T3 i T4), przebieg cyklu menstruacyjnego, mechanizm przewodzenia impulsów nerwowych wraz z rodzajami synaps i cechami potencjału czynnościowego, odruchy warunkowe i bezwarunkowe, budowa mózgowia z ośrodkami kory mózgowej oraz budowa i funkcje nefronu.

Etap wojewódzki — co dochodzi

Genetyka: mitoza i mejoza, komórki haploidalne i diploidalne, budowa chromosomu, kariotyp, struktura DNA i replikacja semikonserwatywna, dziedziczenie cech jednogenowych, dziedziczenie płci i choroby sprzężone z płcią, krzyżówki z szachownicą Punnetta, drzewa rodowe, grupy krwi, mutacje genowe i chromosomowe wraz z chorobami oraz nowotwory.

Ewolucja: świadectwa ewolucji, miejsce człowieka wśród naczelnych, dobór naturalny (stabilizujący, kierunkowy, rozrywający) i sztuczny, specjacja właściwa i transformacja filetyczna, specjacja allopatryczna i sympatryczna, dryf genetyczny, chronologia etapów antropogenezy.

Ekologia i ochrona środowiska (m.in.): tolerancja ekologiczna, cechy populacji, zależności pokarmowe, producenci, konsumenci i reducenci, poziomy i piramidy troficzne, oddziaływania antagonistyczne i nieantagonistyczne, porosty jako organizmy wskaźnikowe i skala porostowa, zasoby odnawialne i nieodnawialne, zanieczyszczenia i rekultywacja, konstruowanie łańcuchów pokarmowych, obserwacje terenowe liczebności i zagęszczenia populacji, wpływ człowieka na różnorodność biologiczną, przyczyny zagrożeń oraz formy ochrony przyrody w Polsce.

Ponad podstawę programową dochodzą jeszcze m.in.: kod genetyczny i biosynteza białka, dziedziczenie dwugenowe z krzyżówkami dwugenowymi, kariotyp prawidłowy oraz kariotypy zespołów Turnera, Downa i Klinefeltera, techniki inżynierii genetycznej (PCR, elektroforeza, sekwencjonowanie), GMO i terapia genowa, drzewa filogenetyczne, prawo Hardy’ego–Weinberga oraz globalne skutki zanieczyszczenia atmosfery.

To najważniejsze!

• Konkurs ma trzy etapy, a zakres narasta — nic nie znika, wszystko się dokłada.
• W roku szkolnym 2026/2027 kuratorium wyraźnie rozszerzyło etap szkolny.
• Na każdym etapie liczy się nie tylko wiedza, ale i umiejętność pracy z doświadczeniem, wykresem i materiałem źródłowym.
• Etap szkolny to „różnorodność życia”, rejonowy dokłada człowieka, wojewódzki — genetykę, ewolucję i ekologię.

Co możesz mieć ze sobą na konkursie

Na wszystkich etapach wolno korzystać wyłącznie z: długopisu piszącego na czarno lub niebiesko, linijki z podziałką centymetrową, tablicy kodu genetycznego, tablicy budowy aminokwasów i zasad azotowych oraz prostego kalkulatora.

Nie wolno używać korektora ani długopisów ścieralnych, a także wnosić telefonu komórkowego i mieć przy sobie smartwatcha.

Opis jest zgodny z zakresem wymagań na rok szkolny 2026/2027.
Wobec poprzedniego roku kuratorium wyraźnie rozszerzyło etap szkolny. Doszły m.in.: wzory cukrów prostych oraz wykrywanie cukrów i białek odczynnikami, etapy fotosyntezy i oddychania, wzór ATP, taksony, drzewo rodowe i klucz dichotomiczny, amyloplasty i chromoplasty, cykl komórkowy z interfazą, enzymy z inhibicją, anabolizm i katabolizm, cykl lityczny i lizogeniczny, glikokaliks, gametofity roślin, wzór i narys kwiatowy, etapy kiełkowania oraz tropizmy i nastie. Rozszerzone zostały także etapy rejonowy i wojewódzki.