Zanim zaczniesz się uczyć, warto wiedzieć, dokąd idziesz. Konkurs biologiczny w województwie łódzkim ma trzy etapy, a każdy kolejny obejmuje materiał poprzedniego plus nowy dział. Ten kurs przygotowuje Cię do etapu szkolnego — czyli do tego, co masz przed sobą najbliżej.

Trzy etapy, jeden narastający zakres

To najczęstsze nieporozumienie: materiał się nie wymienia, tylko dokłada. Na etapie wojewódzkim nadal obowiązuje wszystko, czego uczysz się teraz.

Umiejętności wymagane na każdym etapie

Niezależnie od stopnia, sprawdzane jest to samo podejście do biologii:

• planowanie i przeprowadzanie prostych doświadczeń — problem badawczy, hipoteza, warunki brzegowe, próba badawcza i kontrolna, prowadzenie obserwacji oraz dokumentowanie i analiza wyników w formie tabeli, wykresu lub diagramu,
• przekształcanie danych z tabeli na wykres lub diagram oraz formułowanie wniosków ogólnych i szczegółowych,
• opisywanie, porządkowanie i rozpoznawanie organizmów ze wszystkich królestw,
• wyjaśnianie zjawisk i procesów zachodzących w wybranych organizmach i w środowisku oraz interpretowanie zależności między organizmami a środowiskiem,
• wskazywanie, że różnorodność biologiczna jest wynikiem ewolucji,
• korzystanie z różnych źródeł i metod pozyskiwania informacji oraz praca z materiałem źródłowym — tekstem, diagramem, wykresem, rysunkiem makroskopowym i mikroskopowym, zdjęciem makroskopowym i mikroskopowym, danymi liczbowymi,
• posługiwanie się terminologią biologiczną i stosowanie wiedzy do rozwiązywania problemów — w tym wyjaśnianie zależności przyczynowo-skutkowych oraz przedstawianie opinii i argumentów.

Etap szkolny — zakres wymagań (to jest materiał tego kursu)

1. Organizacja i chemizm życia. Wirusy

• hierarchiczna organizacja budowy organizmów,
• makroelementy (w tym pierwiastki biogenne) i mikroelementy — znaczenie oraz skutki nadmiaru i niedoboru na poziomie komórki i organizmu,
• właściwości fizyczne i chemiczne wody w ujęciu biologicznym; znaczenie wody i soli mineralnych na poziomie komórkowym, organizmalnym i ponadorganizmalnym,
• budowa i funkcje białek, cukrów, tłuszczów i kwasów nukleinowych — budowa strukturalna i typy wiązań,
• witaminy: klasyfikacja, przykłady, funkcje oraz skutki niedoboru i nadmiaru u człowieka,
• fotosynteza jako jeden ze sposobów odżywiania się organizmów — substraty, produkty, warunki przebiegu, lokalizacja w komórce; doświadczenie wykazujące wpływ wybranych czynników na intensywność fotosyntezy, na przykład ditlenku węgla, światła (etiolacja) i temperatury,
• oddychanie tlenowe i fermentacja jako źródła energii (ATP) — substraty, produkty, warunki, lokalizacja, zysk energetyczny; doświadczenie z wydzielaniem ditlenku węgla przez drożdże,
• czynności życiowe organizmów,
• budowa wirusów, choroby wirusowe człowieka (grypa, odra, ospa, różyczka, świnka, AIDS), drogi rozprzestrzeniania się wirusów i profilaktyka oraz uzasadnienie, dlaczego wirusy nie są organizmami.

2. Budowa i funkcjonowanie komórki. Różnorodność życia. Klasyfikacja organizmów

• porównanie komórek bakterii, roślin, grzybów, protistów i zwierząt oraz cechy pozwalające je rozróżnić,
• po co klasyfikujemy organizmy i na czym opiera się współczesny system klasyfikacji,
• przyporządkowywanie organizmów do królestw oraz rozpoznawanie organizmów z najbliższego otoczenia prostym kluczem do oznaczania,
• związek budowy organelli z ich funkcją,
• przebieg i znaczenie mitozy oraz mejozy, w tym ich rola w cyklach życiowych haplontów i diplontów,
• organizacja DNA w genomie i jego lokalizacja w komórce (chromatyna, chromosom, DNA jądrowe i pozajądrowe).

3. Bakterie, grzyby, protisty

• środowisko i tryb życia, cechy budowy, rozpoznawanie przedstawicieli i różnorodność form,
• wybrane czynności życiowe: wymiana gazowa, odżywianie, reakcje na czynniki zewnętrzne, cykle życiowe i rozmnażanie,
• cechy pozwalające zaklasyfikować nieznany organizm do jednej z tych grup,
• drogi rozprzestrzeniania się tych organizmów oraz profilaktyka chorób wywoływanych przez bakterie i protisty (gruźlica, borelioza, tężec, salmonelloza, toksoplazmoza, malaria) — nie ma tu chorób grzybiczych,
• znaczenie w przyrodzie i gospodarce człowieka.

4. Różnorodność świata roślin

• porównanie cech morfologicznych, anatomicznych i czynności życiowych mszaków, paprotników, nagozalążkowych i okrytozalążkowych,
• rozpoznawanie tkanek roślinnych na zdjęciach mikroskopowych i rysunkach oraz ich przystosowanie do funkcji,
• identyfikacja nieznanej rośliny jako przedstawiciela mchów, paprociowych, widłakowych, skrzypowych, nagozalążkowych lub okrytozalążkowych,
• organy wegetatywne i ich funkcje oraz modyfikacje korzeni, łodyg i liści jako przystosowania do środowiska,
• organy generatywne — budowa i funkcja kwiatu oraz owocu w rozmnażaniu płciowym, budowa nasion, przyporządkowanie typu owocu do rodzimej rośliny,
• rozmnażanie wegetatywne oraz sposoby rozprzestrzeniania nasion i owoców: anemochoria, hydrochoria, zoochoria — wraz z zależnością między budową diaspory a sposobem rozsiewania,
• rozpoznawanie rodzimych gatunków użytkowych i chronionych z opisu lub ilustracji,
• znaczenie roślin w przyrodzie i gospodarce.

5. Różnorodność zwierząt

• rozpoznawanie i klasyfikowanie: parzydełkowce, płazińce, nicienie, pierścienice, stawonogi, mięczaki, ryby, płazy, gady, ptaki, ssaki — także identyfikacja nieznanego organizmu po cechach,
• środowisko, tryb życia i przystosowania w budowie morfologicznej, anatomicznej i fizjologicznej,
• cykle rozwojowe: tasiemiec uzbrojony i nieuzbrojony, glista ludzka, włosień spiralny, owady o przeobrażeniu zupełnym (typy larw i poczwarek) oraz niezupełnym,
• profilaktyka chorób wywoływanych przez pasożyty zwierzęce,
• przystosowania pod kątem pokrycia ciała, narządów wymiany gazowej i termiki organizmu; u kręgowców dodatkowo sposoby rozmnażania i rozwoju w powiązaniu ze środowiskiem — u ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków,
• porównywanie i rozpoznawanie grup kręgowców po cechach budowy morfologicznej,
• wpływ działań człowieka na różnorodność kręgowców oraz znaczenie zwierząt w przyrodzie i gospodarce,
• rozpoznawanie rodzimych gatunków chronionych wraz z polskimi nazwami rodzajowymi.

Treści wykraczające poza podstawę programową — obowiązują już na etapie szkolnym

1. Budowa komórki: rozpoznawanie elementów i ich funkcji — błona komórkowa, jądro, chloroplasty, mitochondria, wakuola, rybosomy, lizosomy, ściana komórkowa, cytozol, aparat Golgiego, siateczka śródplazmatyczna — w tym osobno budowa i funkcja jądra komórkowego.
2. Błona komórkowa: związek budowy z funkcjami; wpływ czynników fizycznych i chemicznych na jej budowę i właściwości (temperatura, zmiany proporcji związków strukturalnych); rodzaje transportu — dyfuzja prosta i wspomagana, transport aktywny, endocytoza, egzocytoza; rola błony komórkowej i tonoplastu w procesach osmotycznych; doświadczenia z osmozą, plazmolizą i deplazmolizą w roztworach hipo-, hiper- i izoosmotycznych.
3. Bakterie: odżywianie (samożywne fotosyntetyzujące i chemosyntetyzujące, saprobionty, pasożyty), oddychanie beztlenowe i tlenowe, transfer genów (koniugacja, transdukcja, transformacja) wraz z jego znaczeniem dla zmienności genetycznej i adaptacji, podział ze względu na budowę ściany komórkowej (Gram+ i Gram−).
4. Grzyby: porównywanie cykli życiowych sprzężniaków, workowców i podstawczaków na podstawie analizy schematów, rozróżnianie faz jądrowych (haplofaza, dikariofaza, diplofaza) oraz znaczenie i rodzaje mikoryzy (ektomikoryza i endomikoryza).
5. Tkanki zwierzęce: lokalizacja, budowa i znaczenie, rozpoznawanie na zdjęciach i schematach oraz wykazywanie związku między budową a funkcją danej tkanki.

Etap rejonowy — co dochodzi

Organizm człowieka: budowa i funkcje powłoki ciała oraz układów — ruchu, pokarmowego, oddechowego, krążenia, odpornościowego, wydalniczego, nerwowego wraz z narządami zmysłów, dokrewnego i rozrodczego (z rozwojem ontogenetycznym). Do tego rozpoznawanie elementów budowy na schematach i modelach, grupy krwi ABO i Rh wraz z zasadami transfuzji, typy odporności, różnica między surowicą a szczepionką i mechanizmy ich działania, znaczenie przeszczepów, schorzenia i profilaktyka, konieczność konsultacji lekarskiej oraz czynniki szkodzące zdrowiu.

Homeostaza: zdrowie jako równowaga środowiska wewnętrznego, powiązania między układami, czynniki zaburzające równowagę i wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie. Ponad podstawę programową dochodzą mechanizmy termoregulacji i osmoregulacji, stałość płynów ustrojowych (m.in. stężenie glukozy i poziom wapnia we krwi, ciśnienie krwi) oraz rola hormonów w reakcji na stres.

Etap wojewódzki — co dochodzi

Genetyka: mitoza i mejoza, komórki haploidalne i diploidalne, budowa chromosomu, kariotyp, struktura DNA i replikacja semikonserwatywna, dziedziczenie cech jednogenowych, dziedziczenie płci i cechy sprzężone z płcią, krzyżówki z szachownicą Punnetta, drzewa rodowe, grupy krwi, mutacje genowe i chromosomowe wraz z chorobami oraz nowotwory.

Ewolucja: świadectwa ewolucji, miejsce człowieka wśród naczelnych, dobór naturalny (stabilizujący, kierunkowy, rozrywający) i sztuczny, specjacja właściwa i transformacja filetyczna, specjacja allopatryczna i sympatryczna, dryf genetyczny.

Ekologia i ochrona środowiska (m.in.): tolerancja ekologiczna, cechy populacji, zależności pokarmowe, producenci, konsumenci i reducenci, poziomy i piramidy troficzne, oddziaływania antagonistyczne i nieantagonistyczne, porosty jako organizmy wskaźnikowe i skala porostowa, zasoby odnawialne i nieodnawialne, zanieczyszczenia i rekultywacja, konstruowanie łańcuchów pokarmowych, obserwacje terenowe liczebności i zagęszczenia populacji, wpływ człowieka na różnorodność biologiczną, przyczyny zagrożeń oraz formy ochrony przyrody w Polsce.

Ponad podstawę programową dochodzą jeszcze m.in.: kod genetyczny i biosynteza białka, techniki inżynierii genetycznej (PCR, elektroforeza, sekwencjonowanie), GMO i terapia genowa, drzewa filogenetyczne, prawo Hardy’ego–Weinberga oraz globalne skutki zanieczyszczenia atmosfery.

To najważniejsze!

• Konkurs ma trzy etapy, a zakres narasta — nic nie znika, wszystko się dokłada.
• Ten kurs pokrywa cały etap szkolny, łącznie z treściami wykraczającymi poza podstawę programową.
• Na każdym etapie liczy się nie tylko wiedza, ale i umiejętność pracy z doświadczeniem, wykresem i materiałem źródłowym.
• Etap szkolny to „różnorodność życia”, rejonowy dokłada człowieka, wojewódzki — genetykę, ewolucję i ekologię.

Co możesz mieć ze sobą na konkursie

Na wszystkich etapach wolno korzystać wyłącznie z: długopisu piszącego na czarno lub niebiesko, linijki z podziałką centymetrową, tablicy kodu genetycznego, tablicy budowy aminokwasów i zasad azotowych oraz prostego kalkulatora.

Nie wolno używać korektora ani długopisów ścieralnych, a także wnosić telefonu komórkowego i mieć przy sobie smartwatcha.

Uwaga — ten zakres będzie jeszcze aktualizowany.
Kuratorium nie opublikowało jeszcze wymagań na bieżący rok szkolny, dlatego powyższy opis opiera się na ostatnim ogłoszonym zakresie (rok szkolny 2025/2026). Z naszego doświadczenia zmiany między latami dotyczą raczej szczegółów niż całych działów, więc materiał kursu powinien pozostać aktualny — ale gdy tylko nowe wymagania się ukażą, uzupełnimy tę lekcję i poprawimy kurs tam, gdzie zajdzie taka potrzeba.