Zanim zaczniesz się uczyć, warto wiedzieć, dokąd idziesz. Konkurs biologiczny organizowany przez Lubelskiego Kuratora Oświaty ma trzy etapy, a każdy kolejny obejmuje materiał poprzedniego plus nowe działy. Ten kurs przygotowuje Cię do etapu I — szkolnego, czyli do tego, co masz przed sobą najbliżej.

Trzy etapy, jeden narastający zakres

To najczęstsze nieporozumienie: materiał się nie wymienia, tylko dokłada. Kuratorium zapisuje to wprost — na etapie drugim obowiązują umiejętności i treści z etapu pierwszego, a na wojewódzkim z obu poprzednich.

Na wszystkich trzech etapach obowiązuje podstawa programowa biologii dla klas IV–VIII, w brzmieniu po zmianach z 2024 roku. Kuratorium wskazuje, które jej działy przypadają na który etap.

Terminy w roku szkolnym 2026/2027

• Etap szkolny: 21 października 2026 r., godz. 9:00 — 60 minut.
• Etap rejonowy: 24 listopada 2026 r., godz. 9:00 — 90 minut.
• Etap wojewódzki: 24 lutego 2027 r., godz. 10:00 — 90 minut.

Terminy podaje terminarz eliminacji na stronie kuratorium. Szczegóły organizacyjne potwierdź w swojej szkole — to ona zgłasza uczniów i przeprowadza etap szkolny.

Po co jest ten konkurs

Kuratorium nazywa cele konkursu — a to najlepsza podpowiedź, jak wyglądają zadania:

• rozwijanie zainteresowań i dociekliwości poznawczej w zakresie nauk matematyczno-przyrodniczych,
• twórcze myślenie prowadzące do świadomego posługiwania się wiedzą biologiczną, także w praktyce,
• posługiwanie się wiedzą biologiczną w rozwiązywaniu zadań problemowych,
• samokształcenie z wykorzystaniem ogólnodostępnej literatury,
• wspieranie i promowanie uczniów zdolnych, ambitnych, szczególnie zainteresowanych naukami biologicznymi,
• analizowanie, interpretowanie i przetwarzanie informacji tekstowych, graficznych i liczbowych — wykresów, schematów, diagramów,
• planowanie doświadczeń biologicznych: warunki doświadczenia, próba kontrolna i próba badawcza, dokumentowanie i analiza wyników, problem badawczy, hipoteza, wnioski,
• formułowanie związków przyczynowo-skutkowych między budową a funkcją na różnych poziomach organizacji organizmów.

Innymi słowy: samo wykucie definicji nie wystarczy. Liczy się to, co potrafisz z tą wiedzą zrobić.

Etap szkolny — zakres wymagań (to jest materiał tego kursu)

Na etapie szkolnym obowiązują wymagania ogólne podstawy programowej oraz wymagania szczegółowe z dwóch działów. Kuratorium podaje je jako nazwy punktów podstawy programowej; przy roślinach i zwierzętach wymienia grupy organizmów.

I. Organizacja i chemizm życia

Cały dział podstawy programowej w brzmieniu po zmianach z 2024 roku: hierarchiczna organizacja budowy organizmów, elementy budowy komórki i ich funkcje, porównanie komórek bakterii, roślin i zwierząt, fotosynteza, oddychanie tlenowe i fermentacja, czynności życiowe organizmów.

II. Różnorodność życia

• klasyfikacja organizmów,
• wirusy — bezkomórkowe formy materii,
• bakterie — organizmy jednokomórkowe,
• różnorodność i jedność roślin: tkanki roślinne, mchy, paprociowe, rośliny nagonasienne, rośliny okrytonasienne,
• grzyby — organizmy cudzożywne,
• różnorodność i jedność świata zwierząt:
  • tkanki zwierzęce na przykładzie organizmu człowieka,
  • zwierzęta bezkręgowe — płazińce, nicienie, pierścienice, stawonogi, mięczaki,
  • zwierzęta kręgowe — ryby, płazy, gady, ptaki, ssaki.

Przeczytaj tę listę uważnie. Kuratorium wymienia grupy organizmów imiennie — tak jak podstawa programowa. Na liście etapu szkolnego nie wymieniono protistów, widłakowych i skrzypowych ani parzydełkowców. Protisty oraz widłakowe i skrzypowe są dopiero wśród treści poszerzających etapu wojewódzkiego, razem z porostami jako organizmami wskaźnikowymi. W kursie omawiamy te tematy mimo to: część będzie potrzebna na etapie wojewódzkim, a pytanie o organizm spoza listy może się pojawić w zadaniu z materiałem źródłowym.

Umiejętności wymienione wprost dla etapu szkolnego

• odczytywanie, analizowanie, interpretowanie i przetwarzanie informacji tekstowych, graficznych i liczbowych przedstawionych na wykresach, schematach i diagramach,
• planowanie doświadczeń biologicznych: określanie warunków doświadczenia, próba kontrolna i próba badawcza, dokumentowanie i analizowanie wyników, formułowanie problemów badawczych, hipotez i wniosków,
• interpretowanie informacji i wyjaśnianie związków przyczynowo-skutkowych między budową struktur a procesami, które w nich zachodzą.

Na etapie szkolnym nie ma listy treści ponad podstawę programową.
Lubelskie kuratorium wypisuje treści poszerzające tylko dla etapu wojewódzkiego. Na etapie szkolnym i drugim obowiązuje podstawa programowa. Kuratorium wymienia przy tym wprost trzy umiejętności: pracę z wykresem, schematem i diagramem, planowanie doświadczeń oraz wyjaśnianie związku budowy z procesami.

Etap II — co dochodzi

Obowiązują umiejętności i treści z etapu pierwszego, a ponadto:

• Organizm człowieka — skóra, układ ruchu, układ pokarmowy i odżywianie się, układ krążenia, układ odpornościowy, układ oddechowy, układ moczowy i wydalanie, układ nerwowy, narządy zmysłów, układ dokrewny, rozmnażanie i rozwój,
• Homeostaza.

Etap III (wojewódzki) — co dochodzi

Obowiązują umiejętności i treści z etapu pierwszego i drugiego, a ponadto cztery działy podstawy programowej:

• Genetyka: struktura i rola DNA, znaczenie struktury podwójnej helisy w replikacji i znaczenie samej replikacji, budowa chromosomu, autosomy i heterosomy, znaczenie mitozy i mejozy, komórki haploidalne i diploidalne, nowotwory — czynniki mutagenne i mechanizm powstawania, dziedziczenie jednogenowe, pojęcia: genotyp, fenotyp, gen, allel, homozygota, heterozygota, dominacja, recesywność, dziedziczenie płci u człowieka i chorób sprzężonych z płcią (hemofilia, daltonizm), dziedziczenie grup krwi człowieka (układ AB0, czynnik Rh), mutacje — przyczyny (czynniki mutagenne) i mechanizm powstawania, choroby genetyczne — mukowiscydoza, zespół Downa.
• Ewolucja życia: istota ewolucji i źródła wiedzy o jej przebiegu, dobór naturalny i sztuczny, podobieństwa i różnice między człowiekiem a małpami człekokształtnymi.
• Ekologia i ochrona środowiska: żywe i nieożywione elementy ekosystemu, cechy populacji (liczebność, zagęszczenie, rozrodczość, śmiertelność, struktura przestrzenna, wiekowa i płciowa), oddziaływania antagonistyczne i nieantagonistyczne, struktura troficzna ekosystemu, łańcuchy pokarmowe i sieci troficzne, zakres tolerancji organizmu, odnawialne i nieodnawialne zasoby przyrody, zasady zrównoważonego rozwoju, zagrożenia dla środowiska wynikające z działań człowieka — w tym zmiana klimatu wywołana przez człowieka — oraz sposoby zwalczania tych zagrożeń.
• Zagrożenia różnorodności biologicznej: istota różnorodności biologicznej, wpływ człowieka na różnorodność biologiczną, sposoby jej ochrony, formy ochrony przyrody w Polsce i ich znaczenie dla zachowania gatunków i ekosystemów.

Treści poszerzające podstawę programową na etapie wojewódzkim:

1. budowa aminokwasów, wiązania peptydowe, białka proste i złożone; biologiczne znaczenie białek (albuminy, globuliny, histony, kolagen, keratyna, fibrynogen, hemoglobina, mioglobina); struktura 1-, 2-, 3- i 4-rzędowa białek,
2. rodzaje transportu substancji do komórki i z komórki: dyfuzja prosta i wspomagana, transport aktywny, endocytoza i egzocytoza,
3. budowa i funkcje ATP,
4. związek budowy mitochondrium z przebiegiem oddychania komórkowego, etapy oddychania komórkowego,
5. przebieg i znaczenie transkrypcji i translacji,
6. współpraca chloroplastów i mitochondriów w przetwarzaniu energii w komórce, dowody na półautonomiczność tych struktur,
7. azotowe produkty przemiany materii u zwierząt i sposoby usuwania ich z organizmu,
8. hierarchiczna budowa organizmu człowieka,
9. protisty — organizmy o różnorodnej budowie komórkowej,
10. porosty jako organizmy wskaźnikowe,
11. budowa i charakterystyka widłakowych i skrzypowych.

Jak wyglądają zadania

Arkusz zawiera zadania zamknięte i otwarte. W zamkniętych — na przykład wielokrotnego wyboru, prawda/fałsz albo na dobieranie — wybierasz jedną lub więcej z podanych odpowiedzi. W otwartych sam tworzysz odpowiedź, dopasowaną do czasownika użytego w poleceniu. Jedno zadanie może mieć kilka podpunktów i wymagać połączenia wiedzy z różnych dziedzin biologii.

Literatura wskazana przez kuratorium

• podręczniki do biologii dla szkoły podstawowej dopuszczone przez MEN,
• atlas „Biologia, klasy 5–6 szkoła podstawowa” (WSiP, 2018),
• „Atlas anatomiczny. Tajemnice ciała” (Nowa Era, 2008),
• „Biologia Campbella” (Rebis, 2018) — w zakresie poszerzonych treści objętych konkursem.

To najważniejsze!

• Konkurs ma trzy etapy, a zakres narasta — nic nie znika, wszystko się dokłada.
• Etap szkolny to organizacja i chemizm życia oraz różnorodność życia — razem ze zwierzętami. Układy narządów człowieka wchodzą dopiero na etapie II.
• Na etap szkolny masz 60 minut, do zdobycia jest 40 punktów.
• Na etapie szkolnym kuratorium nie wypisuje treści ponad podstawę programową; taka lista jest dopiero na etapie wojewódzkim.
• Oprócz wiedzy sprawdzane jest doświadczenie: problem badawczy, hipoteza, próba kontrolna i badawcza, wnioski, praca z wykresem, schematem i diagramem oraz związek budowy z funkcją.
• Ten kurs obejmuje cały zakres etapu szkolnego.

Opis jest zgodny z zakresem wymagań na rok szkolny 2026/2027.
Zakres biologii jest taki sam jak rok wcześniej. Terminów etapów, progów punktowych i dozwolonych przyborów ta część zakresu nie podaje — szukaj ich w regulaminie konkursów i w terminarzu eliminacji kuratorium albo zapytaj nauczyciela.