Zanim zaczniesz się uczyć, warto wiedzieć, dokąd idziesz. Konkurs biologiczny w województwie lubelskim ma trzy stopnie — tak nazywa je Kuratorium Oświaty w Lublinie, którego zakres wymagań opisujemy poniżej — a każdy kolejny obejmuje materiał poprzedniego plus nowe działy. Ten kurs przygotowuje Cię do stopnia szkolnego, czyli do tego, co masz przed sobą najbliżej.

Zasada ogólna jest prosta: konkurs obejmuje i poszerza treści podstawy programowej biologii w szkole podstawowej. Zadania wykraczające poza podstawę mogą dotyczyć innych szczegółów niż te wypisane w podstawie programowej — ale zawsze da się je rozwiązać na podstawie materiałów wskazanych przez kuratorium dla danego stopnia.

Trzy stopnie, jeden narastający zakres

To najczęstsze nieporozumienie: materiał się nie wymienia, tylko dokłada. Na stopniu wojewódzkim nadal obowiązuje wszystko, czego uczysz się teraz.

Uwaga na lubelską specyfikę. Wiele województw wrzuca na stopień szkolny całą „różnorodność życia” razem ze zwierzętami, a człowieka zostawia na rejon. W Lublinie jest inaczej: zwierzęta wchodzą dopiero na stopniu rejonowym, za to część układów człowieka obowiązuje już na szkolnym. Jeśli uczysz się z materiałów przygotowanych pod inne kuratorium, sprawdź ten podział dwa razy.

Umiejętności — one też narastają

Zakres wymagań nie ogranicza się do wiedzy. Kuratorium wskazuje wprost, które wymagania ogólne podstawy programowej są sprawdzane na którym stopniu — i tu również obowiązuje zasada dokładania.

• Już na stopniu szkolnym: znajomość różnorodności biologicznej oraz podstawowych zjawisk i procesów biologicznych; posługiwanie się informacjami pochodzącymi z analizy materiałów źródłowych; rozumowanie i zastosowanie nabytej wiedzy do rozwiązywania problemów biologicznych; znajomość uwarunkowań zdrowia człowieka.
• Dochodzi na stopniu rejonowym: planowanie i przeprowadzanie obserwacji oraz doświadczeń, a także wnioskowanie w oparciu o ich wyniki.
• Dochodzi na stopniu wojewódzkim: postawa wobec przyrody i środowiska.

Zwróć uwagę na drugi punkt: formalnie planowanie doświadczeń jest wymaganiem stopnia rejonowego, nie szkolnego. To nie znaczy, że na szkolnym możesz sobie odpuścić czytanie wykresów i tabel — praca z materiałem źródłowym oraz rozumowanie biologiczne obowiązują od pierwszego stopnia i to na nich stoi większość zadań.

Stopień szkolny — zakres wymagań (to jest materiał tego kursu)

1. Organizacja i chemizm życia — cały ten dział podstawy programowej

• hierarchiczna organizacja budowy organizmów,
• pierwiastki budujące organizmy oraz rola wody i soli mineralnych,
• budowa i funkcje białek, cukrów, tłuszczów i kwasów nukleinowych oraz znaczenie witamin,
• obserwacje mikroskopowe komórki, budowa i funkcje elementów komórki oraz porównanie komórek bakterii, roślin, grzybów i zwierząt,
• czynności życiowe organizmów,
• fotosynteza jako sposób odżywiania się oraz oddychanie tlenowe i fermentacja jako sposoby pozyskiwania energii — substraty, produkty, warunki i miejsce zachodzenia.

2. Różnorodność życia — bez zwierząt

• klasyfikacja organizmów: po co ją stosujemy, na czym opiera się współczesny system, przyporządkowywanie organizmów do królestw, posługiwanie się prostym kluczem do oznaczania,
• wirusy — budowa, sposób funkcjonowania, choroby wirusowe człowieka i profilaktyka,
• bakterie — budowa, środowisko i tryb życia, czynności życiowe, choroby bakteryjne i profilaktyka, znaczenie w przyrodzie i gospodarce,
• protisty — środowisko życia, różnorodność form, czynności życiowe, choroby wywoływane przez protisty i profilaktyka, znaczenie,
• grzyby (w tym porosty) — budowa, tryb życia, czynności życiowe, znaczenie w przyrodzie i dla człowieka,
• rośliny — tkanki roślinne, mchy, paprociowe, widłakowe i skrzypowe, rośliny nagonasienne i okrytonasienne: cechy budowy, czynności życiowe, rozpoznawanie przedstawicieli oraz znaczenie w przyrodzie i gospodarce człowieka.

Świat zwierząt — bezkręgowce i kręgowce — na stopniu szkolnym nie obowiązuje. Wchodzi dopiero na rejonowym.

3. Organizm człowieka — pierwsza część układów

• skóra jako powłoka ciała — budowa, funkcje, higiena i choroby skóry,
• układ ruchu — szkielet i mięśnie: budowa, funkcje, współdziałanie, higiena,
• układ pokarmowy i odżywianie się — budowa, trawienie i wchłanianie, zasady prawidłowego żywienia,
• układ oddechowy — budowa, mechanizm wymiany gazowej, wpływ czynników zewnętrznych na drogi oddechowe,
• układ krążenia — serce, naczynia, krew i jej składniki, krwiobiegi, choroby układu krążenia i profilaktyka,
• układ odpornościowy — mechanizmy odporności, rodzaje odporności, szczepienia, alergie i choroby układu odpornościowego.

Pozostałe układy — wydalniczy, nerwowy, narządy zmysłów, dokrewny oraz rozmnażanie i rozwój człowieka — są przypisane do stopnia rejonowego.

Treści poszerzające podstawę programową — obowiązują już na stopniu szkolnym
To najbardziej „konkursowa” część zakresu. Podstawa programowa tych rzeczy nie wymaga, ale kuratorium lubelskie wypisuje je punkt po punkcie — i właśnie tutaj rozstrzygają się miejsca.

1. Najważniejsze pierwiastki budujące ciała organizmów — wraz z ich znaczeniem biologicznym.
2. Białka, cukry, tłuszcze, kwasy nukleinowe, woda i sole mineralne — budowa oraz znaczenie biologiczne (a więc głębiej niż w podstawie).
3. Aparat Golgiego i siateczka śródplazmatyczna — budowa i rola.
4. Budowa wirusów.
5. Budowa komórki grzybowej.
6. Bakterie: podstawowe formy morfologiczne oraz budowa komórki bakteryjnej.
7. Protisty: różnorodność budowy (formy jednokomórkowe i wielokomórkowe), budowa, czynności życiowe — oddychanie, odżywianie i rozmnażanie — a także drogi zakażenia i zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez protisty: toksoplazmozy i malarii.
8. Porosty: budowa i znaczenie; porosty jako organizmy wskaźnikowe — skala porostowa i jej wykorzystanie do oceny stopnia zanieczyszczenia powietrza tlenkami siarki.
9. Czynności życiowe grzybów — ze szczególnym uwzględnieniem sposobów rozmnażania.
10. Tkanki roślinne: budowa i funkcja tkanki twórczej, okrywającej, miękiszowej, wzmacniającej i przewodzącej.
11. Skrzypowe: budowa zewnętrzna, cechy charakterystyczne oraz znaczenie w przyrodzie.
12. Rośliny okrytonasienne: budowa wewnętrzna i modyfikacje korzenia, łodygi oraz liścia; sposoby wegetatywnego rozmnażania roślin; budowa i rola nasienia.
13. Cykle rozwojowe czterech konkretnych gatunków: płonnika pospolitego, nerecznicy samczej, sosny zwyczajnej i wiśni pospolitej.
14. Kwiatostany i owoce: rodzaje kwiatostanów — główka, koszyczek, grono, kłos, wiecha, baldach — oraz rodzaje owoców — strąk, jagoda, pestkowiec, ziarniak, orzech; sposoby zapylania roślin i przystosowania w budowie kwiatu do tego procesu; przystosowania owocu do rozprzestrzeniania nasion.
15. Identyfikacja protistów i skrzypowych na podstawie cech morfologicznych.
16. Trawienie: miejsce trawienia białek, tłuszczów i cukrów, produkty ich trawienia oraz miejsce wchłaniania. Enzymy trawienne — amylaza ślinowa, amylaza trzustkowa, pepsyna, trypsyna, lipaza trzustkowa — miejsce powstawania, miejsce działania i rola. Do tego budowa zęba.
17. Skutki niedoboru witamin A, D, K, C, B6 i B12 oraz składników mineralnych Mg, Fe i Ca w organizmie człowieka, a także skutki niewłaściwej suplementacji witamin i składników mineralnych.
18. Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy oraz zatrucia pokarmowe — przyczyny powstawania i profilaktyka.
19. Płaskostopie, krzywica i osteoporoza — przyczyny, objawy i profilaktyka.
20. Układ limfatyczny: budowa i funkcja, w tym śledziona i grasica.
21. Odporność w praktyce: przyczyny i skutki konfliktu serologicznego, istota działania surowicy oraz sposoby nabywania odporności czynnej, biernej, naturalnej i sztucznej.

Stopień rejonowy — co dochodzi

Świat zwierząt: cała różnorodność i jedność świata zwierząt — bezkręgowce i kręgowce: budowa, czynności życiowe, przystosowania do środowiska, rozpoznawanie przedstawicieli oraz znaczenie w przyrodzie i dla człowieka.

Organizm człowieka — dalsze układy: układ wydalniczy, układ nerwowy, narządy zmysłów, układ dokrewny oraz rozmnażanie i rozwój człowieka, wraz z higieną i profilaktyką chorób.

Homeostaza: cały dział — równowaga środowiska wewnętrznego organizmu i współdziałanie układów narządów w jej utrzymaniu.

Ponad podstawę programową na tym stopniu dochodzą: zasady prowadzenia badań biologicznych oraz obserwacje biologiczne; doświadczenia wykazujące obecność wybranych składników pokarmowych w produktach spożywczych; parzydełkowce — środowisko życia, cechy morfologiczne, cechy wspólne przedstawicieli i znaczenie w przyrodzie; drogi inwazji nicieni pasożytniczych (włosień spiralny, glista ludzka) oraz profilaktyka wywoływanych przez nie chorób; cechy charakterystyczne torbaczy i stekowców; rola układu współczulnego i przywspółczulnego; współdziałanie układów narządów w utrzymaniu określonego poziomu glukozy we krwi; zdrowie jako stan równowagi środowiska wewnętrznego, a choroby jako zaburzenia homeostazy; rozpoznawanie rodzimych gatunków płazów i gadów (traszka grzebieniasta, salamandra plamista, grzebiuszka ziemna, rzekotka drzewna, kumak nizinny, żaba trawna, ropucha zielona, żmija zygzakowata, zaskroniec zwyczajny, padalec zwyczajny, jaszczurka żyworodna, jaszczurka zwinka, żółw błotny); sposoby rozmnażania się i rozwój parzydełkowców (chełbia modra, stułbia płowa), płazińców (tasiemiec uzbrojony), nicieni (glista ludzka), pierścienic (dżdżownica ziemna) i owadów (rozwój złożony z przeobrażeniem zupełnym i niezupełnym); parathormon, kalcytonina i kortyzol — miejsce wytwarzania i rola w organizmie człowieka.

Stopień wojewódzki — co dochodzi

Genetyka, ewolucja życia, ekologia i ochrona środowiska oraz zagrożenia różnorodności biologicznej — cztery ostatnie działy podstawy programowej, w całości.

Ponad podstawę programową dochodzą tu treści sięgające już do podstawy programowej szkoły ponadpodstawowej: hemofilia, daltonizm i fenyloketonuria — objawy i zasady dziedziczenia; fizyczne, chemiczne i biologiczne czynniki mutagenne; formy ochrony przyrody w Polsce; etapy ekspresji genów u eukariontów; przebieg i znaczenie mitozy i mejozy — przy czym nazw poszczególnych etapów podziału znać nie trzeba.

To najważniejsze!

• Konkurs ma trzy stopnie, a zakres narasta — nic nie znika, wszystko się dokłada.
• Lubelski podział jest nietypowy: stopień szkolny to chemizm życia + różnorodność bez zwierząt + pierwsza część układów człowieka. Zwierzęta i reszta człowieka czekają na rejon.
• Ten kurs pokrywa cały stopień szkolny, łącznie z listą treści poszerzających podstawę programową.
• Lista „poszerzająca” jest długa i bardzo konkretna — cztery cykle rozwojowe z nazwy, sześć kwiatostanów, pięć typów owoców, pięć enzymów trawiennych, skala porostowa. To nie są ozdobniki, to materiał na zadania.
• Umiejętności też narastają: praca z materiałem źródłowym i rozumowanie biologiczne od stopnia szkolnego, planowanie doświadczeń formalnie od rejonowego, postawa wobec przyrody od wojewódzkiego.

Co możesz mieć ze sobą na konkursie

Tu zasada jest wyjątkowo krótka i wyjątkowo surowa. Na każdym stopniu konkursu uczestnicy nie mogą korzystać z żadnych materiałów ani przyborów pomocniczych poza długopisem.

W praktyce oznacza to: bez kalkulatora, bez linijki, bez tablic biologicznych, bez notatek. Wszystko, czego potrzebujesz — łącznie z prostymi obliczeniami — musisz zrobić samodzielnie na kartce.

Uwaga — ten zakres będzie jeszcze aktualizowany.
Kuratorium nie opublikowało jeszcze wymagań na bieżący rok szkolny, dlatego powyższy opis opiera się na ostatnim ogłoszonym zakresie (rok szkolny 2025/2026). Z naszego doświadczenia zmiany między latami dotyczą raczej szczegółów niż całych działów, więc materiał kursu powinien pozostać aktualny — ale gdy tylko nowe wymagania się ukażą, uzupełnimy tę lekcję i poprawimy kurs tam, gdzie zajdzie taka potrzeba.