Zanim zaczniesz się uczyć, warto wiedzieć, dokąd idziesz. Małopolski Konkurs Biologiczny dla uczniów szkół podstawowych — organizowany przez Kuratorium Oświaty w Krakowie — ma trzy etapy: szkolny, rejonowy i wojewódzki. I tu uwaga, bo to działa inaczej, niż większość osób się spodziewa: zakres materiału nie narasta dział po dziale. Już na etapie szkolnym obowiązuje cała podstawa programowa biologii szkoły podstawowej, a kolejne etapy dokładają nie nowe rozdziały z podstawy, tylko trudniejsze i głębsze ujęcie tych samych zagadnień. Opis poniżej pochodzi z aktualnych wymagań na rok szkolny 2026/2027.

Trzy etapy — czym się od siebie różnią

To najczęstsze nieporozumienie: na etapie szkolnym nie odpada ani genetyka, ani ewolucja, ani ekologia, ani organizm człowieka. Obowiązuje komplet podstawy programowej od pierwszego dnia. Regulamin zapowiada za to wprost, że zadania na kolejnych etapach będą zróżnicowane pod względem stopnia trudności — im dalej, tym trudniej o to samo.

Tematyka przewodnia — obowiązuje na każdym etapie

Konkurs małopolski ma co roku swój temat wiodący. W tym roku brzmi on: „Wpływ mikrobiomu jelitowego na metabolizm, odporność i hormony”.

Regulamin mówi to wprost: na każdym etapie konkursu obowiązują dodatkowo treści związane z tematyką konkursu. To nie jest dodatek dla chętnych na finał — pytania z tego bloku mogą pojawić się już na etapie szkolnym.

W praktyce oznacza to zagadnienia takie jak: skład i rola mikrobioty jelitowej, jej metabolity, oś jelita–mózg, wpływ mikrobioty na przemianę materii oraz na rozwój otyłości i cukrzycy, powiązania mikrobioty z pracą tarczycy i gospodarką hormonalną, mikrobiota a odporność, a także wpływ stresu i codziennych nawyków na pracę przewodu pokarmowego. Uczestnik ma obowiązek zapoznać się z materiałami źródłowymi wskazanymi w informatorze konkursowym.

Deklarowane cele konkursu to: rozwijanie zainteresowania biologią, doskonalenie samodzielnego wyszukiwania informacji biologicznych wraz z ich selekcją i analizą z różnych źródeł, poszerzenie i pogłębienie wiedzy z zakresu chemicznych podstaw procesów życiowych, metabolizmu, mikrobiomu i fizjologii zwierząt (ze szczególnym uwzględnieniem człowieka) oraz mechanizmów ekspresji informacji genetycznej, promowanie uczniów o zainteresowaniach biologicznych, a także kształtowanie umiejętności wykorzystania wiedzy biologicznej w życiu codziennym.

Umiejętności — i to, na których etapach obowiązują

Co do czytania ze zrozumieniem: liczba obowiązkowych tekstów popularnonaukowych rośnie z etapem — na szkolnym jest to jedna wskazana pozycja, na rejonowym cztery (w tym dwa artykuły naukowe), na wojewódzkim trzy kolejne. Chodzi nie o samo przeczytanie, ale o umiejętność zestawienia tego samego zagadnienia opisanego w różnych źródłach.

Uważaj na format zadań.
Małopolskie wprost wymaga radzenia sobie z zadaniami wielokrotnego wyboru, w których liczba poprawnych odpowiedzi nie jest podana — musisz ją ustalić sam. To zupełnie inna strategia niż przy zwykłym „wybierz jedną odpowiedź”: nie ma tu bezpiecznego strzału, a każda opcja wymaga osobnej oceny prawda/fałsz.

Etap szkolny — zakres wymagań (to jest materiał tego kursu)

Podstawą jest cała podstawa programowa kształcenia ogólnego z biologii dla szkoły podstawowej (II etap edukacyjny) — czyli wszystkie działy, bez wyjątków:

Która podstawa programowa? Regulamin powołuje się na nowe rozporządzenie z marca 2026 roku, a przez zawarty w nim przepis przejściowy — także na dotychczasową podstawę programową z 2017 roku. Dla uczniów klas VII i VIII w roku szkolnym 2026/2027 obowiązuje więc nadal ta podstawa, według której się uczą. Nie musisz się uczyć niczego od nowa.

1. Organizacja i chemizm życia

• hierarchiczna organizacja budowy organizmów: komórka, tkanka, narząd, układ narządów, organizm,
• skład chemiczny organizmów — woda i sole mineralne, makroelementy i mikroelementy, białka, cukry, tłuszcze, kwasy nukleinowe, witaminy,
• budowa i funkcjonowanie komórki: elementy komórki i ich rola, porównanie komórek bakterii, roślin, grzybów i zwierząt,
• czynności życiowe organizmów oraz podstawowe procesy energetyczne — fotosynteza, oddychanie tlenowe i fermentacja,
• projektowanie i przeprowadzanie prostych doświadczeń biologicznych.

2. Różnorodność życia

• zasady klasyfikacji organizmów i posługiwanie się kluczem do oznaczania,
• wirusy — budowa, sposób namnażania, choroby wirusowe człowieka i profilaktyka,
• bakterie — budowa, formy, czynności życiowe, znaczenie w przyrodzie i gospodarce, choroby bakteryjne i profilaktyka,
• protisty — środowisko, budowa, czynności życiowe, znaczenie oraz choroby wywoływane przez protisty,
• grzyby, w tym porosty — budowa, odżywianie, rozmnażanie, znaczenie, mikoryza i porosty jako organizmy wskaźnikowe,
• rośliny — tkanki roślinne, mszaki, paprociowe, widłakowe i skrzypowe, nagozalążkowe i okrytozalążkowe; budowa i funkcje korzenia, łodygi, liścia, kwiatu, owocu i nasienia; rozmnażanie płciowe i wegetatywne, sposoby rozprzestrzeniania owoców i nasion, znaczenie roślin,
• zwierzęta — tkanki zwierzęce oraz parzydełkowce, płazińce, nicienie, pierścienice, stawonogi, mięczaki, ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki: środowisko i tryb życia, przystosowania w budowie i fizjologii, cykle rozwojowe pasożytów i przeobrażenie owadów, profilaktyka chorób pasożytniczych, znaczenie zwierząt.

Uwaga do tkanek zwierzęcych: same tkanki są częścią podstawy programowej, ale wymóg rozpoznawania ich na schemacie i mikrofotografii regulamin przypisuje dopiero etapowi rejonowemu i wojewódzkiemu.

3. Organizm człowieka

• powłoka ciała (skóra) oraz układy: ruchu, pokarmowy, oddechowy, krążenia, odpornościowy, wydalniczy, nerwowy wraz z narządami zmysłów, dokrewny i rozrodczy z rozwojem człowieka,
• budowa i funkcje poszczególnych narządów, rozpoznawanie ich na schematach i modelach,
• higiena, choroby, profilaktyka i czynniki wpływające na zdrowie.

4. Homeostaza

• zdrowie jako stan równowagi środowiska wewnętrznego, współdziałanie układów narządów, czynniki zaburzające równowagę organizmu.

5. Genetyka

• budowa DNA i chromosomu, kariotyp, komórki haploidalne i diploidalne, mitoza i mejoza,
• dziedziczenie cech, krzyżówki genetyczne, dziedziczenie płci i cechy sprzężone z płcią, grupy krwi,
• mutacje genowe i chromosomowe oraz ich skutki.

6. Ewolucja życia

• świadectwa ewolucji, mechanizmy ewolucji i dobór naturalny, pochodzenie i miejsce człowieka wśród organizmów.

7. Ekologia i ochrona środowiska

• tolerancja ekologiczna, cechy populacji, zależności między organizmami — antagonistyczne i nieantagonistyczne,
• zależności pokarmowe, łańcuchy i sieci troficzne, ekosystem i jego składowe, obieg materii i przepływ energii,
• ochrona przyrody i jej formy w Polsce, zasoby odnawialne i nieodnawialne.

8. Zagrożenia różnorodności biologicznej

• wpływ działalności człowieka na różnorodność biologiczną, przyczyny zagrożeń oraz sposoby przeciwdziałania.

Treści spoza podstawy programowej biologii — obowiązują już na etapie szkolnym

1. Tematyka przewodnia konkursu — mikrobiom jelitowy i jego wpływ na metabolizm, odporność i gospodarkę hormonalną, wraz z zagadnieniami z jednej wskazanej pozycji popularnonaukowej. Obowiązuje na wszystkich trzech etapach.
2. Wybrane treści z podstawy programowej przyrody dla II etapu edukacyjnego — punkt „W terenie i w najbliższym otoczeniu” (obserwacje i praca w terenie, najbliższe środowisko ucznia) oraz punkt „Człowiek w środowisku” (relacje między człowiekiem a środowiskiem przyrodniczym). To osobny przedmiot, więc łatwo o nim zapomnieć.
3. Rozpoznawanie struktur anatomicznych wykraczające poza sam materiał szkolny — obejmuje struktury opisane we wskazanych źródłach dodatkowych, w tym w materiałach o charakterze atlasu anatomicznego.
4. Poszerzenie treści podstawy programowej — regulamin zastrzega, że rozszerzenia względem podstawy programowej dla II etapu edukacyjnego mogą pojawić się na wszystkich trzech etapach, także na szkolnym. Nie ma tu zamkniętej listy: zakres jest wyznaczony tematyką konkursu i wskazanymi źródłami.
5. Obliczenia z krzyżówek genetycznych — samodzielne wyliczanie prawdopodobieństwa wystąpienia genotypów i fenotypów obowiązuje już na etapie szkolnym, choć w podstawie programowej akcent położony jest raczej na sam zapis krzyżówki.

Etap rejonowy — co dochodzi

Zakres rozszerzony ze szkoły ponadpodstawowej. Do materiału etapu szkolnego dochodzą wybrane działy podstawy programowej biologii dla III etapu edukacyjnego w zakresie rozszerzonym: zasady klasyfikacji i sposoby identyfikacji organizmów; bakterie i archeowce; grzyby (wraz z porostami jako organizmami dwuskładnikowymi); protisty; funkcjonowanie zwierząt — ze szczególnym uwzględnieniem odżywiania się, odporności oraz regulacji hormonalnej; a także wirusy, wiroidy i priony.

W praktyce te trzy wyróżnione obszary funkcjonowania zwierząt oznaczają: odżywianie się — sposoby odżywiania zwierząt, organiczne i nieorganiczne składniki pokarmowe, rola witamin, budowa i funkcje układu pokarmowego, trawienie i wchłanianie, zasady racjonalnego odżywiania się oraz choroby układu pokarmowego; odporność — budowa i funkcje układu odpornościowego, rodzaje i mechanizmy odporności, zaburzenia jego funkcjonowania; regulacja hormonalna — układ hormonalny zwierząt, jego budowa i rola, regulacja wydzielania hormonów, nadczynność i niedoczynność gruczołów dokrewnych oraz reakcja organizmu na stres.

Nowa umiejętność: rozpoznawanie tkanek zwierzęcych na schemacie, mikrofotografii i na podstawie opisu wraz z wykazaniem związku budowy z pełnioną funkcją.

Więcej tekstów: obowiązuje szerszy zestaw czterech pozycji popularnonaukowych i artykułów naukowych związanych z tematyką konkursu — o osi jelita–mózg (w tym o „drugim mózgu” w jelitach, roli serotoniny, żywności jako nośniku informacji oraz o tym, jak wczesny stres wpływa na wrażliwość jelit), o powiązaniach jelit, mózgu i układu odpornościowego oraz wpływie codziennych nawyków na zdrowie, o roli mikrobioty jelitowej i jej metabolitów w przebiegu otyłości i cukrzycy, a także o wpływie mikrobioty jelitowej na choroby tarczycy.

Etap wojewódzki — co dochodzi

Kolejne działy zakresu rozszerzonego: obowiązuje wszystko z etapu rejonowego, a do tego chemizm życia (skład chemiczny organizmów, budowa i funkcje sacharydów, lipidów, aminokwasów i białek oraz nukleotydów i kwasów nukleinowych); energia i metabolizm (zasady metabolizmu, budowa, działanie i regulacja aktywności enzymów, fotosynteza i chemosynteza, oddychanie tlenowe, procesy beztlenowego uzyskiwania energii oraz przemiany cukrowe organizmu); ekspresja informacji genetycznej (budowa i funkcje kwasów nukleinowych, replikacja DNA, geny i genomy, ekspresja genów i jej regulacja — bez mechanizmu działania operonów); oraz genetyka klasyczna w części dotyczącej zmienności organizmów (rodzaje zmienności, analiza statystyczna zmienności, mutacje, choroby jednogenowe, zespoły aberracji chromosomowych). Utrzymują się przy tym działy z etapu rejonowego: klasyfikacja i identyfikacja organizmów, bakterie i archeowce, grzyby, protisty, funkcjonowanie zwierząt (odżywianie się, odporność, regulacja hormonalna) oraz wirusy, wiroidy i priony.

Nowa umiejętność obliczeniowa: stosowanie równania Hardy’ego–Weinberga do obliczania częstości alleli, genotypów i fenotypów w populacji. To jedyna umiejętność zarezerwowana wyłącznie dla finału.

Jeszcze więcej tekstów: dochodzą trzy kolejne pozycje popularnonaukowe — o roli mikroorganizmów w budowaniu i funkcjonowaniu ciała, w zdrowiu i w chorobie; o fizjologii stresu: gruczołach dokrewnych i hormonach, wpływie stresu na przemianę materii, na przewód pokarmowy oraz na starzenie się organizmu; a także o hormonach: ich typach i powstawaniu, regulacji wytwarzania, obecności we krwi i pomiarze, receptorach i mechanizmach działania, chorobach hormonalnych (w tym autoimmunologicznych, wrodzonych zaburzeniach wytwarzania hormonów steroidowych, nowotworach i zespołach związanych z odpornością) oraz wpływie hormonów na zachowanie — w tym roli oksytocyny i wazopresyny, hormonów głodu i testosteronu.

To najważniejsze!

• Konkurs ma trzy etapy, ale cała podstawa programowa biologii obowiązuje już na etapie szkolnym — nic nie jest odłożone „na później”.
• Kolejne etapy dokładają zakres rozszerzony ze szkoły ponadpodstawowej, a nie nowe działy z podstawówki.
• Tematyka przewodnia — mikrobiom jelitowy — obowiązuje na każdym etapie, łącznie ze szkolnym.
• Pamiętaj o treściach z przyrody: „W terenie i w najbliższym otoczeniu” oraz „Człowiek w środowisku”.
• Trenuj zadania wielokrotnego wyboru, w których sam ustalasz liczbę poprawnych odpowiedzi.
• Liczy się nie tylko wiedza, ale też metoda badawcza (problem, hipoteza, próba badawcza i kontrolna), praca z wykresem i tekstem źródłowym oraz terminologia.

Co możesz mieć ze sobą na konkursie

Dokument z zakresem wymagań nie reguluje kwestii przyborów — nie ma w nim listy dozwolonych ani zakazanych rzeczy. Zasady organizacyjne (przybory, czas trwania, progi punktowe) znajdziesz w regulaminie konkursu publikowanym osobno przez kuratorium. Warto go przejrzeć przed pierwszym etapem, żeby nic Cię nie zaskoczyło na sali.

Z samego zakresu wymagań wynika jedno praktyczne wskazanie: skoro na etapie wojewódzkim trzeba liczyć częstości alleli i genotypów, a na każdym etapie — prawdopodobieństwa z krzyżówek genetycznych, umiejętność sprawnego liczenia na kartce jest częścią przygotowania.