Zanim zaczniesz się uczyć, warto wiedzieć, dokąd idziesz. Konkurs biologiczny w województwie zachodniopomorskim — organizowany przez tamtejsze kuratorium oświaty — ma trzy etapy: szkolny, rejonowy i wojewódzki. Każdy kolejny obejmuje materiał poprzedniego plus nowy zakres. Ten kurs przygotowuje Cię do etapu szkolnego — czyli do tego, co masz przed sobą najbliżej.

Uprzedzamy od razu: to najszerszy etap szkolny w całej Polsce. W większości województw pierwszy stopień kończy się na różnorodności życia. Tutaj już na starcie obowiązuje cały organizm człowieka, homeostaza, a nawet pierwsze punkty genetyki. Zachodniopomorskie jest pod tym względem wyjątkiem — i dobrze o tym wiedzieć zawczasu, żeby rozłożyć naukę na odpowiednio długo.

Trzy etapy, jeden narastający zakres

To najczęstsze nieporozumienie: materiał się nie wymienia, tylko dokłada. Na etapie wojewódzkim nadal obowiązuje wszystko, czego uczysz się teraz.

Dobra wiadomość o etapie szkolnym: obowiązuje na nim wyłącznie podstawa programowa — i to ta zmieniona, obowiązująca od 1 września 2024 roku. Kuratorium nie dokłada tu żadnych treści ponad podstawę. Wszystkie rozszerzenia — plazmoliza, chemoautotrofizm, cykle rozwojowe pasożytów, enzymy trawienne — pojawiają się dopiero od etapu rejonowego.

Umiejętności wymagane na każdym etapie

Niezależnie od stopnia obowiązuje komplet wymagań ogólnych podstawy programowej (punkty od I do VI), czyli to samo podejście do biologii:

• znajomość różnorodności biologicznej oraz podstawowych zjawisk i procesów życiowych,
• planowanie i przeprowadzanie obserwacji oraz doświadczeń, a następnie wnioskowanie na podstawie ich wyników,
• posługiwanie się informacjami z materiału źródłowego — tekstu, schematu, wykresu, tabeli, rysunku i zdjęcia,
• rozumowanie i wykorzystywanie zdobytej wiedzy do rozwiązywania problemów biologicznych,
• znajomość uwarunkowań zdrowia człowieka,
• świadoma postawa wobec przyrody i środowiska.

Na wszystkich etapach obowiązuje ponadto znajomość doświadczeń, badań i obserwacji zalecanych w podstawie programowej — czyli tego, co kryje się pod drugim wymaganiem ogólnym: określanie problemu badawczego i formułowanie hipotez, planowanie, przeprowadzanie i dokumentowanie obserwacji oraz prostych doświadczeń, określanie warunków doświadczenia i rozróżnianie próby kontrolnej od badawczej, analiza wyników i formułowanie wniosków, a także obserwacje mikroskopowe.

Na etapach rejonowym i wojewódzkim poprzeczka w tym zakresie idzie w górę: tam trzeba już bezbłędnie rozróżniać próbę kontrolną i badawczą oraz radzić sobie z doświadczeniami o różnym stopniu trudności. Na etapie szkolnym wystarczy solidna podstawa — ale ćwicz ją od początku, bo zadania doświadczalne pojawiają się na każdym stopniu.

Etap szkolny — zakres wymagań (to jest materiał tego kursu)

1. Organizacja i chemizm życia

• hierarchiczna organizacja budowy organizmów,
• obserwacja mikroskopowa komórki jako podstawowej jednostki życia oraz rozpoznawanie — pod mikroskopem, na schemacie, na zdjęciu lub z opisu — podstawowych elementów jej budowy (błona komórkowa, cytoplazma, jądro komórkowe, chloroplast, mitochondrium, wakuola, ściana komórkowa) wraz z ich funkcjami,
• porównanie komórek bakterii, roślin i zwierząt ze wskazaniem cech pozwalających je rozróżnić,
• fotosynteza jako jeden ze sposobów odżywiania się organizmów — substraty, produkty i warunki przebiegu; planowanie i przeprowadzenie doświadczenia wykazującego wpływ wybranego czynnika na intensywność fotosyntezy,
• oddychanie tlenowe i fermentacja jako sposoby uwalniania energii — substraty, produkty i warunki; doświadczenie wykazujące wydzielanie dwutlenku węgla przez drożdże podczas fermentacji,
• czynności życiowe organizmów.

2. Różnorodność życia

Klasyfikacja, wirusy, bakterie

• zasady systemu klasyfikacji biologicznej oraz charakterystyczne cechy pozwalające przyporządkować organizm do odpowiedniego królestwa,
• uzasadnienie, dlaczego wirusy nie są organizmami, oraz drogi rozprzestrzeniania się i profilaktyka chorób wirusowych (grypa, ospa, różyczka, świnka, odra, AIDS),
• miejsca występowania bakterii, ich czynności życiowe, drogi rozprzestrzeniania się i profilaktyka chorób bakteryjnych (gruźlica, borelioza, tężec, salmonelloza) oraz znaczenie bakterii w przyrodzie i dla człowieka.

Rośliny — różnorodność i jedność

• mchy i paprociowe — obserwacja przedstawicieli, cechy budowy zewnętrznej, identyfikacja nieznanego organizmu jako przedstawiciela grupy, znaczenie paprociowych w przyrodzie,
• rośliny nagonasienne — cechy budowy zewnętrznej na przykładzie sosny, rozpoznawanie rodzimych drzew nagonasiennych, znaczenie w przyrodzie i dla człowieka,
• rośliny okrytonasienne — formy morfologiczne (rośliny zielne, krzewinki, krzewy, drzewa), rozpoznawanie organów i ich funkcji (korzeń, łodyga, liść, kwiat, owoc), elementy budowy kwiatu i ich rola w rozmnażaniu płciowym, doświadczenie nad wpływem wybranego czynnika (temperatura, dostęp światła lub wody) na kiełkowanie nasion, sposoby rozprzestrzeniania się nasion, rozpoznawanie rodzimych drzew liściastych, znaczenie w przyrodzie i dla człowieka,
• identyfikacja nieznanej rośliny jako przedstawiciela jednej z powyższych grup na podstawie cech morfologicznych.

Grzyby

• środowiska życia grzybów (w tym grzybów porostowych), cechy pozwalające zaklasyfikować organizm do grzybów, różnorodność budowy (jedno- i wielokomórkowe), wybrane czynności życiowe (odżywianie, oddychanie) oraz znaczenie w przyrodzie i dla człowieka.

Zwierzęta — bezkręgowce

• tkanki zwierzęce na przykładzie organizmu człowieka (nabłonkowa, mięśniowa, łączna, nerwowa) — rozpoznawanie pod mikroskopem, na schemacie, zdjęciu lub z opisu oraz wskazywanie cech przystosowujących je do pełnionych funkcji,
• płazińce — środowiska i tryb życia, cechy wspólne grupy, związek budowy morfologicznej tasiemców z pasożytnictwem, drogi inwazji i profilaktyka chorób wywoływanych przez tasiemca uzbrojonego i nieuzbrojonego,
• nicienie — środowisko i tryb życia, cechy wspólne grupy, drogi inwazji owsika i profilaktyka owsicy,
• pierścienice (skąposzczety i pijawki) — środowisko życia, cechy morfologiczne, przystosowania do trybu życia i znaczenie,
• stawonogi (skorupiaki, owady, pajęczaki) — środowisko, cechy morfologiczne, tryb życia, cechy przystosowawcze pozwalające opanować różne środowiska oraz znaczenie,
• mięczaki (ślimaki, małże, głowonogi) — środowisko, cechy morfologiczne, tryb życia i znaczenie,
• identyfikacja nieznanego bezkręgowca jako przedstawiciela jednej z powyższych grup na podstawie cech morfologicznych.

Zwierzęta — kręgowce

• ryby kostnoszkieletowe — cechy wspólne, przystosowania do życia w wodzie, zmiennocieplność, rozmnażanie i rozwój, znaczenie,
• płazy (bezogonowe i ogoniaste) — cechy wspólne, przystosowania do życia w wodzie i na lądzie, zmiennocieplność, rozmnażanie i rozwój, znaczenie,
• gady — cechy wspólne, przystosowania do życia na lądzie, zmiennocieplność, rozmnażanie i rozwój, znaczenie,
• ptaki — różnorodność środowisk i cech morfologicznych, cechy wspólne, przystosowania do lotu, stałocieplność, rozmnażanie i rozwój, znaczenie,
• ssaki łożyskowe — różnorodność środowisk i cech morfologicznych, cechy wspólne, stałocieplność, rozmnażanie i rozwój, znaczenie,
• identyfikacja nieznanego kręgowca jako przedstawiciela jednej z gromad, porównywanie gromad pod względem cech morfologicznych, rozmnażania i rozwoju wraz z wykazaniem związku tych cech z opanowanym środowiskiem, a także przykłady działań człowieka wpływających na różnorodność ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków.

3. Organizm człowieka

• Skóra: funkcje, rozpoznawanie elementów budowy i związek budowy z funkcją, konieczność konsultacji lekarskiej przy niepokojących zmianach skórnych, przykłady chorób (grzybice skóry, czerniak) i profilaktyka, związek nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV z ryzykiem nowotworów skóry.
• Układ ruchu: rozpoznawanie elementów szkieletu osiowego, obręczy i kończyn, funkcje i cechy budowy fizycznej kości, współdziałanie mięśni, ścięgien, kości i stawów, wpływ aktywności fizycznej na układ ruchu, zasady profilaktyki skrzywień kręgosłupa.
• Układ pokarmowy i odżywianie się: elementy układu wraz z funkcjami i związkiem budowy z funkcją, rodzaje zębów i ich rola w mechanicznej obróbce pokarmu, przyczyny próchnicy i profilaktyka, źródła i znaczenie składników pokarmowych (białka, cukry, tłuszcze, witaminy, sole mineralne, woda), rola błonnika, dieta zróżnicowana i dostosowana do potrzeb organizmu oraz skutki niewłaściwego odżywiania (otyłość, anoreksja, bulimia, cukrzyca), przykłady chorób (WZW A, WZW B, WZW C, rak jelita grubego) i ich profilaktyka.
• Układ krążenia: elementy budowy i ich funkcje, krążenie w obiegu małym i dużym, rola głównych składników krwi, grupy krwi układu ABO i Rh oraz społeczne znaczenie krwiodawstwa, zasady prawidłowego pomiaru ciśnienia tętniczego i samodzielne wykonanie takiego pomiaru, wpływ aktywności fizycznej i diety, profilaktyka miażdżycy, nadciśnienia i zawału serca, uzasadnienie potrzeby badań kontrolnych.
• Układ odpornościowy: lokalizacja i funkcje węzłów chłonnych, odporność wrodzona i nabyta, istota działania szczepionek oraz uzasadnienie szczepień obowiązkowych, znaczenie przeszczepów i zgody na transplantację, alergia jako nadwrażliwość układu odpornościowego, AIDS jako zaburzenie mechanizmów odporności.
• Układ oddechowy: elementy budowy, ich funkcje i związek budowy z funkcją, mechanizm wentylacji płuc, wymiana gazowa w tkankach i płucach, doświadczenie wykrywające dwutlenek węgla i parę wodną w powietrzu wydychanym, wpływ palenia tytoniu (czynnego i biernego) oraz zanieczyszczeń pyłowych, przykłady chorób (angina, gruźlica, rak płuca) i profilaktyka.
• Układ moczowy i wydalanie: istota wydalania i przykłady substancji wydalanych (mocznik, dwutlenek węgla) wraz z narządami biorącymi w tym udział, elementy układu moczowego i ich funkcje, przykłady chorób (zakażenia dróg moczowych, kamica nerkowa) i profilaktyka, znaczenie badania moczu w diagnostyce.
• Układ nerwowy: elementy ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego wraz z funkcjami, łuk odruchowy i rodzaje odruchów (z obserwacją odruchu kolanowego), sposoby radzenia sobie ze stresem, znaczenie snu, negatywny wpływ substancji psychoaktywnych — alkoholu, nikotyny (także w e-papierosach) i nadużywanej kofeiny — oraz zagrożenia związane z narkotykami, środkami dopingującymi i dopalaczami.
• Narządy zmysłów: budowa oka i rola jego elementów w powstawaniu obrazu, przyczyny i korekcja wad wzroku (krótkowzroczność, dalekowzroczność), budowa ucha i funkcje jego elementów, wpływ hałasu na zdrowie, rola zmysłu równowagi, smaku, węchu i dotyku wraz z umiejscowieniem receptorów oraz doświadczenie sprawdzające gęstość rozmieszczenia receptorów w skórze różnych części ciała.
• Układ dokrewny: gruczoły dokrewne (przysadka, tarczyca, trzustka, nadnercza, jądra, jajniki), ich lokalizacja, nazwy wydzielanych hormonów (hormon wzrostu, tyroksyna, insulina, glukagon, adrenalina, testosteron, estrogeny, progesteron) i ich rola, antagonistyczne działanie insuliny i glukagonu.
• Rozmnażanie i rozwój: elementy budowy męskiego i żeńskiego układu rozrodczego wraz z funkcjami, fazy cyklu miesiączkowego, rola gamet w zapłodnieniu, etapy rozwoju przedurodzeniowego (zygota, zarodek, płód) oraz wpływ alkoholu i nikotyny na zarodek i płód, cechy dojrzewania fizycznego, psychicznego i społecznego, profilaktyka chorób przenoszonych drogą płciową, badania kontrolne jako sposób wczesnego wykrywania raka piersi, szyjki macicy i prostaty.

4. Homeostaza

• współdziałanie układów narządów w utrzymaniu parametrów środowiska wewnętrznego na określonym poziomie — temperatury i ilości wody w organizmie,
• analiza informacji dołączanych do leków oraz wyjaśnienie, dlaczego bez wyraźnej potrzeby nie należy przyjmować leków ogólnodostępnych i suplementów,
• uzasadnienie, że antybiotyki i inne leki stosuje się zgodnie z zaleceniem lekarza — dawka, godziny przyjmowania i długość kuracji.

5. Genetyka — tylko punkty 1, 2 i 3

To jest cecha, która wyróżnia zachodniopomorskie na tle całego kraju: genetyka wchodzi już na etapie szkolnym, ale w ściśle wyznaczonym wycinku — pierwsze trzy punkty działu:

• struktura i rola DNA,
• znaczenie struktury podwójnej helisy w procesie replikacji DNA oraz znaczenie samej replikacji,
• budowa chromosomu (chromatydy, centromer), liczba chromosomów w komórkach człowieka oraz rozróżnianie autosomów i chromosomów płci.

Uwaga na granicę: dziedziczenie jednogenowe, dziedziczenie płci, grupy krwi, mutacje i choroby genetyczne nie należą do etapu szkolnego — wchodzą dopiero na rejonowym. Kurs dokłada do trzech powyższych punktów jeszcze lekcję o podziałach komórkowych. Formalnie jest to punkt czwarty działu, obowiązujący od etapu rejonowego, ale bez niego trudno zrozumieć, po co komórce chromosomy — potraktuj to jako inwestycję w kolejny stopień.

Etap rejonowy — co dochodzi

Cała genetyka — nie tylko trzy pierwsze punkty, ale komplet działu: mitoza i mejoza wraz z komórkami haploidalnymi i diploidalnymi, nowotwory jako skutek niekontrolowanych podziałów, dziedziczenie jednogenowe z podstawowymi pojęciami (fenotyp, genotyp, gen, allel, homozygota, heterozygota, dominacja, recesywność), dziedziczenie płci, dziedziczenie grup krwi, mutacje i ich przyczyny oraz choroby genetyczne człowieka.

Do tego dochodzi obszerna lista treści wykraczających poza podstawę programową, ułożona w trzynaście bloków. Najkrócej:

• Komórka: rozpoznawanie komórek roślinnych, zwierzęcych, bakteryjnych i grzybowych na rysunkach, zdjęciach i schematach; rozpoznawanie i rola kolejnych elementów budowy (m.in. siateczka śródplazmatyczna szorstka i gładka, rybosom, aparat Golgiego, lizosomy); osmoza w komórkach roślinnych i zwierzęcych, wpływ roztworów o różnym stężeniu, plazmoliza i deplazmoliza.
• Chemizm: właściwości wody i wynikające z nich znaczenie biologiczne; węglowodany (glukoza, ryboza, deoksyryboza, sacharoza, laktoza, skrobia, glikogen, celuloza, chityna); doświadczenie wykrywające skrobię w materiale biologicznym.
• Różnorodność życia: czynności życiowe bakterii (chemoautotrofizm, fotoautotrofizm, heterotrofizm, denitryfikacja, fermentacja, rozmnażanie) oraz drogi zakażenia i profilaktyka chorób wywoływanych przez protisty — malarii i toksoplazmozy.
• Rośliny: udział symbiotycznych grzybów i bakterii glebowych w pozyskiwaniu pokarmu, bezpłciowe rozmnażanie roślin, związek budowy kwiatu okrytonasiennych ze sposobem zapylania, zapłodnienie i powstawanie nasion u nasiennych, powstawanie owoców u okrytonasiennych.
• Zwierzęta: przeobrażenie zupełne i niezupełne owadów wraz z rolą poczwarki; cykle rozwojowe sześciu pasożytów wymienionych z nazwy (tasiemiec uzbrojony i nieuzbrojony, motylica wątrobowa, glista ludzka, włosień kręty, owsik ludzki) oraz ich skutki zdrowotne; rozróżnianie żywiciela pośredniego i ostatecznego; rozpoznawanie tkanek człowieka i związek ich budowy z funkcją; przystosowania ryb do środowiska wodnego i ptaków do lotu.
• Człowiek — osiem osobnych bloków: układ ruchu (wady postawy, krzywica, osteoporoza, wpływ odżywiania i stylu życia), układ pokarmowy (witaminy A, D, K, C, B6, B12, rola wątroby i trzustki, enzymy trawienne z miejscem produkcji i produktami reakcji, mikrobiom, zaburzenia odżywiania, otyłość), układ krążenia (budowa a funkcja naczyń, krzepnięcie krwi, choroby krwi i krążenia, zasady transfuzji w układzie ABO i Rh, konflikt serologiczny, obserwacja wpływu wysiłku na tętno i ciśnienie), układ odpornościowy (śledziona, grasica, węzły chłonne, odporność czynna i bierna oraz naturalna i sztuczna, przeszczepy, nadmierna i osłabiona odpowiedź immunologiczna, alergie i choroby autoimmunologiczne), układ moczowy (budowa, powstawanie moczu, dializa), układ nerwowy (mózgowie i rdzeń kręgowy, droga impulsu w łuku odruchowym, rodzaje receptorów, stres), narządy zmysłów (mechanizm widzenia, wady wzroku i ich korekcja, zaćma, jaskra, daltonizm, wpływ hałasu) oraz układ dokrewny (niedoczynność i nadczynność przysadki, tarczycy i trzustki, antagonistyczna regulacja poziomu glukozy i wapnia, rola hormonów w reakcji na stres).

Etap wojewódzki — co dochodzi

Trzy nowe działy podstawy programowej: ewolucja życia, ekologia i ochrona środowiska oraz zagrożenia różnorodności biologicznej.

Ponad podstawę programową dochodzą tu jeszcze:

• Wirusy jako bezkomórkowe formy materii — budowa oraz charakterystyka wybranych chorób wirusowych pod względem dróg rozprzestrzeniania, objawów i profilaktyki (AIDS, WZW A, WZW B, WZW C, COVID-19, grypa).
• Genetyka: krzyżówki jednogenowe i dwugenowe z szachownicą Punnetta dla dominacji pełnej i niepełnej, analiza drzew rodowych (mukowiscydoza, fenyloketonuria, hemofilia, daltonizm, grupy krwi, czynnik Rh), biotechnologia tradycyjna i nowoczesna z licznymi przykładami zastosowań, wykorzystanie osiągnięć genetyki m.in. w medycynie sądowej i diagnostyce, a także różnica między informacją genetyczną a kodem genetycznym.
• Ekologia: adaptacje drapieżników i obronne adaptacje ich ofiar, obieg węgla i azotu wraz z rolą poszczególnych grup organizmów, skutki konkurencji wewnątrz- i międzygatunkowej, oddziaływania antagonistyczne i nieantagonistyczne oraz wpływ gatunków inwazyjnych obcego pochodzenia występujących w Polsce na gatunki rodzime.
• Zagrożenia różnorodności biologicznej: rozpoznawanie kilkunastu rodzimych gatunków roślin chronionych oraz kilkudziesięciu chronionych płazów, gadów i ssaków wymienionych z nazwy, lokalizacja i charakterystyka parków narodowych w Polsce, a osobno — parków narodowych województwa zachodniopomorskiego (nazwa, rok założenia, lokalizacja, charakterystyczne gatunki i osobliwości przyrodnicze), oraz istota zrównoważonego rozwoju.

To najważniejsze!

• Konkurs ma trzy etapy, a zakres narasta — nic nie znika, wszystko się dokłada.
• Etap szkolny w zachodniopomorskim jest najszerszy w Polsce: różnorodność życia, cały człowiek, homeostaza i pierwsze punkty genetyki.
• Na etapie szkolnym obowiązuje wyłącznie podstawa programowa — bez treści dodatkowych. Te wchodzą dopiero od rejonowego, za to od razu w dużej ilości.
• Genetyka na szkolnym to tylko punkty 1–3: DNA, replikacja i budowa chromosomu. Krzyżówki i mutacje to już rejonowy.
• Na każdym etapie liczy się nie tylko wiedza, ale i umiejętność pracy z doświadczeniem, wykresem i materiałem źródłowym.

Uwaga — ten zakres będzie jeszcze aktualizowany.
Kuratorium nie opublikowało jeszcze wymagań na bieżący rok szkolny, dlatego powyższy opis opiera się na ostatnim ogłoszonym zakresie (rok szkolny 2025/2026). Z naszego doświadczenia zmiany między latami dotyczą raczej szczegółów niż całych działów, więc materiał kursu powinien pozostać aktualny — ale gdy tylko nowe wymagania się ukażą, uzupełnimy tę lekcję i poprawimy kurs tam, gdzie zajdzie taka potrzeba.