Żadne zwierzęta poza ptakami nie mają piór. Ptaki są stałocieplne, a większość z nich umie latać. Z tej lekcji dowiesz się, jak ptaki oddychają, co przystosowuje je do lotu, jakie mają pióra i jak się rozmnażają. Poznasz też przegląd gatunków, znaczenie ptaków i sposoby ich ochrony.

Dwie cechy, dzięki którym ptaki żyją niemal wszędzie

Ptaki spotkasz na wszystkich kontynentach i w prawie wszystkich typach środowisk. Są tak rozpowszechnione głównie dzięki dwóm cechom:

• Stałocieplność. Zwierzę stałocieplne potrafi utrzymać stałą temperaturę ciała niezależnie od temperatury otoczenia. Dlatego ptaki mogą żyć zarówno na pustyniach gorących (w Afryce), jak i lodowych (na Antarktydzie).
• Umiejętność lotu. Ptak, który lata, może pokonywać duże odległości, na przykład gdy szuka pokarmu albo miejsc do rozrodu.

Pióra chronią ptaka przed utratą ciepła, a zarazem należą do wielu przystosowań do ruchu w powietrzu.

Płuca i worki powietrzne — wydajne oddychanie

Do latania i do utrzymywania stałej temperatury ciała potrzeba dużej ilości energii. Uwalnianie tej energii jest możliwe dzięki układowi oddechowemu, który u ptaków jest najbardziej wydajny spośród wszystkich kręgowców.

Ptaki oddychają rurkowatymi płucami — cienkimi rurkami, które oplata gęsta sieć naczyń krwionośnych. Z płucami łączą się duże pęcherze, czyli worki powietrzne. To dzięki nim świeże powietrze płynie przez płuca i przy wdechu, i przy wydechu — stąd tak duża wydajność.

Ciało ptaka — lekkie, opływowe, ze skrzydłami

Ciało ptaka jest lekkie, a jego kształt — opływowy. Okrywa je skóra cienka i sucha; to z niej wyrastają pióra. Lekkość ciała wynika m.in. z tego, że ptaki nie mają zębów, tylko dziób, a wiele kości szkieletu wypełnia powietrze.

W powietrzu ptaki poruszają się dzięki skrzydłom, czyli przekształconym kończynom przednim. Skrzydła różnych gatunków różnią się wielkością i kształtem, a to wpływa na sposób latania:

• myszołowy potrafią unosić się w powietrzu, prawie nie poruszając skrzydłami;
• jaskółki przyspieszają błyskawicznie i umieją wykonywać nagłe zwroty;
• kolibry mogą zatrzymać się w locie, latają też bokiem oraz do tyłu.

Części ciała ptaka (takiego jak sójka zwyczajna) i ich zadania:

Z czego składa się pióro i do czego służą różne pióra

Każde pióro ma oś i osadzoną na niej chorągiewkę. Odcinek osi, który tkwi w skórze, nazywa się dutką, a reszta osi to stosina. Chorągiewkę tworzą promienie spięte haczykami, dlatego jej powierzchnia jest zwarta.

Piór jest kilka rodzajów. Rosną na różnych częściach ciała i mają różne zadania.

Do przemyślenia: w jakich sytuacjach ptaki stroszą pióra i dlaczego to robią?

Od zalotów do wysiadywania jaj

Okres godowy zaczyna się u ptaków od toków. Są to zaloty, podczas których ptaki szukają partnera do rozrodu. W tym czasie samce wabią samice tańcem godowym, śpiewem lub barwnym upierzeniem. Przykłady zalotów:

• taniec godowy żurawi jest widowiskowy — składa się m.in. z podskoków, ukłonów, piruetów i trzepotania skrzydłami;
• samiec pawia rozkłada przed samicą długi, kolorowy ogon, podobny do olbrzymiego wachlarza z piór;
• samiec altannika buduje altankę, a wejście do niej ozdabia muszlami i kolorowymi piórami.

Wszystkie ptaki mają zapłodnienie wewnętrzne i są jajorodne. Jajo okrywa twarda, wapienna skorupka. Samica składa jaja do gniazda — zazwyczaj takiego, które wcześniej samodzielnie przygotowała. Każdy gatunek ma charakterystyczną dla siebie liczbę jaj w gnieździe, a także ich barwę, kształt i rozmiar.

U wielu ptaków jaja wysiaduje samica. Ogrzewa je własnym ciałem i w ten sposób aż do wyklucia piskląt utrzymuje temperaturę odpowiednią dla ich rozwoju.

Co kryje jajo ptaka?

Jajo ptaka zawiera dużo żółtka. Właściwą komórką jajową ptaków jest kula żółtka razem z tarczką zarodkową, która leży na powierzchni tej kuli. Komórkę tę osłania gruba warstwa białka.

Pisklęta bezradne i pisklęta samodzielne

Pisklęta różnych ptaków nie są po wykluciu równie samodzielne. Dlatego wyróżnia się gniazdowniki i zagniazdowniki.

Całkowicie bezradne po wykluciu są pisklęta większości ptaków.

Pokarm ptaków

Ptak, który lata i utrzymuje stałą temperaturę ciała, musi zjadać dużo pożywienia. Co jedzą ptaki:

• Ptaki roślinożerne zazwyczaj jedzą owoce i nasiona roślin, a niektóre żywią się pyłkiem i nektarem kwiatów.
• Małe ptaki drapieżne — ich zdobyczą są głównie zwierzęta bezkręgowe, najczęściej owady.
• Duże ptaki drapieżne atakują ssaki, ptaki, gady, płazy i ryby. Niektóre jedzą także padlinę.

Zdecydowana większość ptaków je wiele rodzajów dostępnego pożywienia albo zmienia pokarm zależnie od potrzeb.

Dziób dopasowany do pokarmu

O wielkości i kształcie dzioba decyduje to, co ptak je i jak pobiera pokarm.

Jeszcze inne sposoby zdobywania pokarmu:

Środowisko a wygląd ptaka

Gatunki ptaków różnią się trybem życia i budową zewnętrzną — m.in. sylwetką, ubarwieniem, masą i wielkością ciała, kształtem skrzydeł, a także budową nóg i dzioba. W dużym stopniu są to skutki przystosowania do życia w określonych warunkach środowiska. Skrajny przykład to brak zdolności do lotu — cecha charakterystyczna pingwinów i strusi.

• Strusie to stali mieszkańcy lądu. Nie latają, za to biegają bardzo szybko: w ucieczce przed drapieżnikiem ich prędkość może sięgać ok. 70 km/godz.
• Życie pingwinów ściśle wiąże się z wodą: dużą jego część spędzają one w zimnych wodach oceanów. Pływają doskonale, bo ich skrzydła przypominają wiosła. W głąb lądu wędrują tylko na czas godów. Chodzą drobnymi krokami i kiwają się przy tym na boki albo ślizgają się na brzuchu.
• Czaple mają długą szyję oraz cienkie, długie nogi, których palce spina błona pławna. Takie cechy są charakterystyczne dla ptaków, które szukają pokarmu, brodząc w wodzie.

Sześć ptaków krukowatych — jak je odróżnić

Największy jest kruk (do 70 cm), najmniejsze — kawka i sójka (do 35 cm). Gawron, kawka i sójka to gatunki objęte ochroną.

Co ptaki robią w przyrodzie

Ptaki odgrywają w przyrodzie dużą rolę, ponieważ można je spotkać w niemal wszystkich typach środowisk. Jedzą różnorodny pokarm i same są pożywieniem licznych zwierząt, dlatego regulują liczebność dużej grupy organizmów. Ponadto część ptaków:

• rozsiewa nasiona roślin — to ptaki owocożerne, w tym sójki i jemiołuszki;
• zapyla kwiaty — to ptaki żywiące się nektarem, takie jak nektarniki i kolibry;
• oczyszcza z pasożytów skórę dużych zwierząt roślinożernych — to ptaki żerujące na powierzchni ciała tych zwierząt, na przykład bąkojady.

Ptaki a człowiek: pożytki i straty

Dla człowieka ptaki mają istotne znaczenie:

• odchody ptaków służą w rolnictwie jako nawóz, którym użyźnia się ziemię;
• ptaki drapieżne zjadają szkodniki lasów, sadów i pól uprawnych — głównie owady oraz myszy i inne gryzonie;
• gatunki udomowione, takie jak gęsi, indyki, kaczki, kury i strusie, hoduje się, by mieć mięso, jaja i pióra. Najlepsze jaja pochodzą od kur karmionych odpowiednią paszą.

Ptaki mogą też przynosić straty w gospodarce, na przykład:

Poza tym niektóre ptaki mogą przenosić drobnoustroje chorobotwórcze i robaki pasożytnicze niebezpieczne dla człowieka. Przykładem są gołębie.

Zagrożenia i ochrona ptaków

Nic nie zagraża ptakom tak bardzo jak działalność człowieka. Szkodzą im między innymi:

• stawianie przezroczystych ekranów akustycznych i coraz większa liczba pojazdów — ptaki się z nimi zderzają;
• połowy ryb sieciami — ptaki rybożerne, które szukają pożywienia, zaplątują się w sieci;
• budowanie dróg, osuszanie terenów podmokłych, wycinanie lasów oraz usuwanie zadrzewień śródpolnych;
• zanieczyszczanie gleby i zbiorników wodnych, zwłaszcza ropą naftową, która wycieka z uszkodzonych tankowców. Ropa niszczy pióra, a wtedy ptak nie może latać, zdobywać pożywienia ani utrzymywać stałej temperatury ciała.

Ratowanie ptaków to przede wszystkim ochrona obszarów, na których one żyją. W tym celu m.in. ogranicza się wycinanie krzewów i drzew oraz unika nadmiernego osuszania łąk. Ludzie zakładają też skrzynki lęgowe, a zimą karmniki — to również ma duże znaczenie. Ochroną gatunkową obejmuje się ptaki rzadko występujące lub zagrożone wyginięciem.