Etap III · poszerzenie · ochrona przyrody
W Polsce przyrodę chroni się na kilka sposobów — od parków narodowych po ochronę pojedynczych gatunków. Na konkursie: rozróżnienie form ochrony przyrody. Program mazowiecki wymaga też cech charakterystycznych Kampinoskiego Parku Narodowego — w innych województwach traktuj go jako przykład parku narodowego.
Formy ochrony przyrody w Polsce
| Forma | Cecha charakterystyczna |
|---|---|
| Park narodowy | obszar o powierzchni co najmniej 1000 ha (10 km²) o wybitnych walorach; najwyższa forma ochrony obszarowej |
| Rezerwat przyrody | mniejszy obszar chroniący konkretny ekosystem, gatunki lub twory przyrody |
| Park krajobrazowy | chroni krajobraz; dozwolona działalność gospodarcza pod pewnymi warunkami |
| Obszar Natura 2000 | sieć unijna — ochrona wybranych siedlisk i gatunków |
| Pomnik przyrody | pojedynczy twór, np. sędziwe drzewo, głaz narzutowy |
| Ochrona gatunkowa | ochrona wybranych gatunków (ścisła lub częściowa) |
Kampinoski Park Narodowy
Leży tuż przy Warszawie (Mazowsze), w pradolinie Wisły. Cechy charakterystyczne:
| Cecha | Opis |
|---|---|
| Rzeźba terenu | naprzemienne pasy wydm śródlądowych i bagien — unikatowa mozaika |
| Zbiorowiska | bory sosnowe, olsy (lasy bagienne) i grądy (lasy liściaste) |
| Zwierzęta | symbolem parku jest łoś (reintrodukowany) |
| Status | utworzony w 1959 r.; od 2000 r. (z otuliną) rezerwat biosfery „Puszcza Kampinoska” (program UNESCO „Człowiek i Biosfera”); od 2004 r. część sieci Natura 2000; 22 obszary ochrony ścisłej (ok. 12% powierzchni) |
- KPN nie jest największy w Polsce — największy jest Biebrzański PN. Kampinoski jest jednym z większych.
- Park narodowy > rezerwat — park to duży obszar i najwyższa forma; rezerwat jest mniejszy.
- Pomnik przyrody to pojedynczy obiekt (drzewo, głaz), nie obszar.
- Symbol KPN = łoś; charakterystyczne są wydmy śródlądowe i bagna.
- Natura 2000 to sieć unijna, może pokrywać się z innymi formami ochrony.
Mini-powtórka — zapamiętaj 4 rzeczy
- Formy: park narodowy (najwyższa), rezerwat, park krajobrazowy, obszar chronionego krajobrazu, Natura 2000, pomnik przyrody, stanowisko dokumentacyjne, użytek ekologiczny, zespół przyrodniczo-krajobrazowy, ochrona gatunkowa.
- Park narodowy ≥ 1000 ha; rezerwat mniejszy.
- KPN: wydmy śródlądowe i bagna, bory/olsy/grądy, łoś, przy Warszawie.
- KPN nie jest największy (największy = Biebrzański).
Ochrona środowiska a ochrona przyrody — dwa różne pojęcia
Człowiek czerpie ze środowiska tlen, wodę, pożywienie oraz surowce na ubrania, budynki i paliwa. Przez ostatnie dwa stulecia, gdy wymierało coraz więcej gatunków, działania ochronne wyraźnie przybrały na sile: z jednej strony przywraca się siedliskom stan naturalny (m.in. zakładając na świecie obszary chronione — rezerwaty, parki narodowe, parki krajobrazowe), z drugiej — chroni się gatunki, którym szczególnie grozi wyginięcie.
| Pojęcie | Czym jest | Czego dotyczy (m.in.) |
|---|---|---|
| Ochrona środowiska | dziedzina badająca, jak działalność człowieka zmienia środowisko przyrodnicze, i szukająca sposobów, by tym skutkom zapobiegać albo je łagodzić | walka z zanieczyszczeniami (oczyszczalnie ścieków, rozsądna gospodarka odpadami — segregacja i recykling chronią powietrze, glebę i wody); zachowanie elementów przyrody w niezmienionym stanie lub przywrócenie ich do stanu naturalnego (np. zalesianie terenów poprzemysłowych) |
| Ochrona przyrody | działania, których celem jest zachowanie, właściwe wykorzystanie i odnawianie zasobów przyrody — zarówno ożywionej, jak i nieożywionej | gatunki zagrożone wyginięciem, rzadkie i chronione; siedliska takich gatunków; przyroda nieożywiona (np. zbiorniki wodne, jaskinie). Przykład celu: zapobieganie wymieraniu biegusa łyżkodziobego (Calidris pygmaea) |
Obie dziedziny razem pozwalają utrzymać stabilne ekosystemy i zachować bioróżnorodność.
Kryteria podziału ochrony przyrody
Formy ochrony porządkuje się według różnych kryteriów. Dwa najważniejsze:
| Kryterium | Rodzaj ochrony | Na czym polega · przykład |
|---|---|---|
| Jak bardzo człowiek ingeruje w ekosystem | bierna | teren się zabezpiecza i nie ingeruje w zachodzące w nim procesy przyrodnicze · np. strefy ochronne wyznaczane dookoła siedlisk rzadkich gatunków |
| czynna | stosuje się specjalne zabiegi ochronne · np. koszenie łąk, które powstrzymuje sukcesję ekologiczną w danym ekosystemie | |
| Co jest objęte ochroną | obszarowa | tereny szczególnie cenne przyrodniczo, krajobrazowo lub kulturowo |
| gatunkowa | gatunki rzadkie lub zagrożone wyginięciem | |
| indywidualna | drobne elementy przyrody — np. pojedynczy osobnik, twór przyrody nieożywionej lub niewielki fragment ekosystemu |
Ochrona czynna w praktyce — dwa polskie przykłady
| Przykład | Co i dlaczego się robi |
|---|---|
| Dubelt (Gallinago media) — Dolina Górnej Narwi | Jeden z najbardziej zagrożonych w Polsce ptaków siewkowych. Na tokowiskach samce walczą o samice; tokowiska są m.in. w Dolinie Górnej Narwi, dlatego tam prowadzi się ochronę: duża wilgotność łąk utrzymywana właściwą melioracją wodną; termin koszenia dopasowany do rocznego cyklu dubeltów; łąki chronione przed zarastaniem (wypas bydła, koszenie traw); ograniczanie liczebności wizona amerykańskiego — inwazyjnego drapieżnika zagrażającego dubeltom. |
| Rezerwat przyrody „Beka” — przy ujściu Redy do morza | Chroni łąki z halofitami (roślinami rosnącymi na glebach zasolonych). Siedlisko przetrwa tylko wtedy, gdy powstrzymuje się sukcesję ekologiczną — m.in. koszeniem traw i wypasem koni oraz bydła. Zabiegi te tworzą kępkową strukturę łąk, na których gniazdują rzadkie ptaki, np. czajki i krwawodzioby. Bez ochrony czynnej rozrosłyby się trzcinowiska i szuwary, a łąki — razem z miejscami lęgowymi tych ptaków — zostałyby zniszczone. |
Ochrona obszarowa — cztery najważniejsze formy
| Forma | Cechy | Przykład z podręcznika |
|---|---|---|
| Park narodowy | powierzchnia co najmniej 1000 ha (10 km²); środowisko niezmienione lub mało zmienione przez człowieka; dookoła otulina — strefa przejściowa między terenem chronionym a zagospodarowanym; wewnątrz obszary ochrony ścisłej (zakaz ingerencji człowieka w ekosystem), na reszcie terenu dopuszcza się m.in. działania ochronne | w Polsce 23 parki narodowe, razem ponad 3000 km², czyli ok. 1% powierzchni kraju |
| Rezerwat przyrody | mniejszy od parku narodowego; powstaje, by chronić naturalne lub mało zmienione ekosystemy, siedliska gatunków zagrożonych wyginięciem albo cenne elementy przyrody nieożywionej (np. jaskinie); ochroną ścisłą może być objęty cały rezerwat lub jego część | „Niedźwiedzie Wielkie” — utworzony m.in. dla rzadkich roślin, np. lilii złotogłów (Lilium martagon) |
| Park krajobrazowy | walory przyrodnicze, krajobrazowe, kulturowe lub historyczne; działalność gospodarcza (np. wyrąb drzew) dozwolona, o ile nie wpływa znacząco na ekosystem; pełni też funkcję rekreacyjną | Park Krajobrazowy Orlich Gniazd — ruiny zamków i wapienne skały Jury Krakowsko-Częstochowskiej |
| Obszar chronionego krajobrazu | tereny wyróżniające się krajobrazem — pełnią rolę korytarzy ekologicznych albo mają bardzo zróżnicowane ekosystemy; przeznaczone do wypoczynku i rekreacji | OChK Doliny Drwęcy — m.in. dla ochrony korytarza ekologicznego o znaczeniu krajowym |
Ochrona indywidualna — cztery formy
| Forma | Cechy | Przykład z podręcznika |
|---|---|---|
| Pomnik przyrody | pojedynczy twór przyrody ożywionej lub nieożywionej, szczególnie cenny przyrodniczo, naukowo, kulturowo, historycznie lub krajobrazowo — m.in. drzewa, wodospady, jaskinie, głazy narzutowe; pomnikiem mogą być też skupiska takich tworów, np. aleje drzew | aleja lipowa w Osłoninie |
| Stanowisko dokumentacyjne | niewielki obszar o znaczeniu naukowym i dydaktycznym, np. cenne formacje skalne, skamieniałości | Lessy Winnej Góry — ściany lessowe w dawnym wyrobisku, Wzgórza Trzebnickie |
| Użytek ekologiczny | niewielka pozostałość ekosystemu ważna dla zachowania różnorodności biologicznej, np. zadrzewienie śródpolne, oczko wodne, bagno, łąka, wydma | Wěsków Bagna (czyt. wesków bagna) — w Wdzydzkim Parku Krajobrazowym, chroni śródleśne oczko wodne |
| Zespół przyrodniczo-krajobrazowy | fragment krajobrazu naturalnego i kulturowego chroniony dla walorów estetycznych lub widokowych, np. fragment doliny rzecznej, resztki dawnych parków przypałacowych | „Dolina Grabi” — malownicze tereny wokół koryta rzeki Grabi |
Ochrona gatunkowa — zakazy oraz ochrona ścisła i częściowa
Obejmuje rzadkie lub zagrożone wyginięciem gatunki roślin, zwierząt i grzybów. Obowiązuje wiele zakazów, m.in.: zabijania i okaleczania osobników; ich hodowli, sprzedaży i posiadania; chwytania i płoszenia zwierząt oraz zrywania roślin i grzybów; niszczenia siedlisk; wywożenia osobników za granicę.
| Ochrona | Co oznacza | Przykłady |
|---|---|---|
| Ścisła | wszystkie zakazy dla gatunku obowiązują w całym kraju i przez cały rok | kukułka bałtycka, kozica tatrzańska, bocian czarny (Ciconia nigra) |
| Częściowa | pozwala na gospodarcze wykorzystanie gatunku w sposób określony przepisami | ślimak winniczek — osobniki o muszli większej niż 30 mm wolno zbierać do celów konsumpcyjnych od 20 kwietnia do końca maja; także liczne kręgowce, m.in. padalec zwyczajny, sroka, bóbr europejski |
Restytucja i reintrodukcja — czynna ochrona gatunków
| Pojęcie | Na czym polega | Przykład |
|---|---|---|
| Restytucja | każde działanie, które ma przywrócić właściwą liczebność populacji chronionego gatunku; zwierzęta hoduje się m.in. w specjalnych rezerwatach, a urodzone w hodowli osobniki wypuszcza się, by zasiliły populacje rodzime | żubr europejski (Bos bonasus) — od 1929 r.; stado hodowlane liczyło na początku kilkanaście sztuk, dziś na wolności żyje ponad 2000 osobników · szarytka morska (Halichoerus grypus, dawniej foka szara) — specjalna hodowla w fokarium w Helu; młode odchowane przez matki wypuszcza się do Bałtyku |
| Reintrodukcja | ponowne wprowadzenie osobników chronionego gatunku tam, gdzie już wyginął; osobniki mogą pochodzić z hodowli restytucyjnych albo z populacji z innych terenów | suseł moręgowany (Spermophilus citellus) — w Polsce prawdopodobnie wyginął pod koniec XX w.; trwają prace nad jego reintrodukcją |
Prawne formy ochrony przyrody — pełny katalog (10 form)
Ustawa o ochronie przyrody wymienia 10 form. Uwaga: las gospodarczy, park miejski czy ogród zoologiczny nie są prawnymi formami ochrony przyrody.
| Forma | Krótko |
|---|---|
| Park narodowy | obszar ≥ 1000 ha, najwyższa forma |
| Rezerwat przyrody | mniejszy obszar, konkretny ekosystem lub twory przyrody |
| Park krajobrazowy | chroni krajobraz; dozwolona ograniczona gospodarka |
| Obszar chronionego krajobrazu | duży, mało przekształcony teren o walorach krajobrazowych; korytarz ekologiczny lub zróżnicowane ekosystemy, miejsce wypoczynku |
| Obszar Natura 2000 | sieć unijna (ochrona ptaków i siedlisk) |
| Pomnik przyrody | pojedynczy twór (np. sędziwe drzewo, głaz narzutowy, wodospad, jaskinia) lub ich skupisko, np. aleja drzew |
| Stanowisko dokumentacyjne | ważne miejsce geologiczne lub paleontologiczne (formacje skalne, skamieniałości); znaczenie naukowe i dydaktyczne |
| Użytek ekologiczny | pozostałość ekosystemu, np. bagno, oczko wodne, zadrzewienie śródpolne, łąka, wydma |
| Zespół przyrodniczo-krajobrazowy | fragment krajobrazu naturalnego i kulturowego (walory estetyczne, widokowe) |
| Ochrona gatunkowa | ochrona wybranych gatunków roślin, zwierząt i grzybów |
Rodzaje ochrony: obszarowa, indywidualna, gatunkowa
| Rodzaj | Na czym polega / przykłady |
|---|---|
| Obszarowa | chroni cały teren: park narodowy, rezerwat, park krajobrazowy, obszar chronionego krajobrazu, Natura 2000 |
| Indywidualna | chroni pojedynczy obiekt lub mały fragment ekosystemu: pomnik przyrody, stanowisko dokumentacyjne, użytek ekologiczny, zespół przyrodniczo-krajobrazowy |
| Gatunkowa | chroni wybrane gatunki — ścisła (całkowita) lub częściowa |
Osobny podział to ochrona in situ i ex situ:
| Sposób | Gdzie |
|---|---|
| in situ | w miejscu naturalnego występowania — np. parki narodowe, rezerwaty |
| ex situ | poza naturalnym miejscem — np. ogrody zoologiczne (służą m.in. ochronie gatunków zagrożonych wyginięciem) |
Wprowadzanie gatunków — nie pomyl pojęć
| Pojęcie | Znaczenie |
|---|---|
| Restytucja | odtwarzanie właściwej liczebności populacji chronionego gatunku (np. żubr, szarytka morska) |
| Reintrodukcja | ponowne wprowadzenie gatunku na teren jego dawnego, naturalnego występowania, skąd wcześniej zniknął (np. ryś w KPN w 1992 r., łoś w KPN w latach 50. XX w., suseł moręgowany; żubr jest w podręczniku przykładem restytucji) |
| Introdukcja | wprowadzenie gatunku na teren, gdzie wcześniej nie występował naturalnie |
| Aklimatyzacja | przystosowanie się organizmu do nowych warunków w środowisku naturalnym — np. po przesiedleniu na nowy obszar (u ludzi: po zmianie miejsca pobytu) |
Klucz: reintrodukcja = gatunek tu kiedyś był i wrócił; introdukcja = gatunek nowy dla tego terenu; restytucja = chodzi o liczebność populacji.
Natura 2000 — sieć unijna
To europejska sieć ekologiczna chroniąca najcenniejsze gatunki i siedliska. Jest to program międzynarodowy realizowany w Unii Europejskiej; cenne obszary łączy się w sieć korytarzami ekologicznymi. W Polsce jest ich ok. 1000; zajmują one ok. 20% powierzchni kraju i obejmują ekosystemy lądowe oraz wodne. Składa się z dwóch typów obszarów:
| Typ obszaru | Co chroni |
|---|---|
| OSO — obszary specjalnej ochrony ptaków | dzikie ptaki, szczególnie wędrowne; np. OSO „Ujście Wisły” chroni m.in. sieweczki obrożne (Charadrius hiaticula) |
| SOO — specjalne obszary ochrony siedlisk | siedliska i inne gatunki, np. siedliska zanikające lub siedliska gatunków chronionych |
Obszar Natura 2000 może pokrywać się z parkiem narodowym, rezerwatem czy parkiem krajobrazowym.
Współpraca międzynarodowa i zrównoważony rozwój
Wiele zagrożonych gatunków ma siedliska w kilku państwach — np. część polskich ptaków lęgowych jesienią leci na zimowiska przez granice wielu krajów. Bocian czarny jest w Polsce ściśle chroniony, ale w wielu państwach wolno do niego strzelać, więc bez współpracy międzynarodowej nie da się go skutecznie chronić.
| Porozumienie / program | Najważniejsze fakty |
|---|---|
| Konwencja o różnorodności biologicznej | efekt Szczytu Ziemi (Konferencja ONZ „Środowisko i Rozwój”, Rio de Janeiro, 1992 r., m.in. 172 państwa, w tym Polska); ochrona, zrównoważone wykorzystanie i pomnażanie bioróżnorodności na poziomie genetycznym, gatunkowym i ekosystemowym; każde państwo ma opracować własną strategię |
| Agenda 21 | także z Rio (1992); globalny plan ratowania środowiska oparty na zrównoważonym rozwoju — rozdziały m.in. o miastach i wsiach, atmosferze i wodach, korzystaniu z zasobów naturalnych, gospodarce odpadami |
| Konwencja waszyngtońska (CITES) | umowa z 1973 r. (Waszyngton), podpisana przez ponad 180 państw; ogranicza handel żywymi i martwymi okazami zagrożonych roślin i zwierząt oraz wyrobami z nich (z kości, skóry, zębów); znacznie ograniczyła zabijanie słoni i handel ich ciosami (kość słoniowa) |
| Program „Człowiek i Biosfera” | zainicjowany przez UNESCO w 1971 r.; równowaga między rozwojem gospodarczym i kulturowym a ochroną bioróżnorodności; tworzy sieć rezerwatów biosfery (ochrona krajobrazów, ekosystemów, różnorodności gatunkowej i genetycznej; zrównoważony rozwój; edukacja i badania); w Polsce w 2021 r. — 11 rezerwatów biosfery, w tym 5 transgranicznych, np. „Roztocze” (Polska i Ukraina) |
| Natura 2000 | sieć unijna — opisana wyżej |
Zrównoważony rozwój — zaspokajanie bieżących potrzeb ludzi tak, by nie utrudnić tego przyszłym pokoleniom; równowaga między społeczeństwem, ekonomią i środowiskiem (wzrost gospodarczy, jakość życia, ochrona przed degradacją). Elementy strategii m.in.: wolniejsze zużywanie zasobów naturalnych, odnawialne źródła energii, minimalizowanie szkodliwego wpływu człowieka na środowisko.
Po co chronić bioróżnorodność — dawne odmiany i rasy
Przyroda daje m.in.: żywność (ryby i owoce morza; zboża, owoce, warzywa), wiedzę (reakcja PCR powstała dzięki badaniom bakterii Thermus aquaticus z gorących źródeł), surowce farmaceutyczne (np. niektóre antybiotyki), materiały budowlane (np. drewno) i miejsca wypoczynku.
Dawne odmiany roślin i rasy zwierząt wypiera intensywne rolnictwo nastawione na wysokie plony i szybki przyrost masy. Warto je chronić, bo są przystosowane do miejscowego klimatu, odporne na lokalne choroby i szkodniki (materiał do hodowli nowych odmian), ich owoce często smakują lepiej (choć są mniejsze i dojrzewają później), a wysokie stare drzewa owocowe dają schronienie owadom (m.in. pszczołom) i miejsca gniazdowania ptakom (np. wilgom). Przykłady: proso zwyczajne (Panicum miliaceum) — wymaga żyznej gleby, plonuje słabiej, ale jest odporne na choroby i szkodniki, ziarno bogate w białko i tłuszcz; papierówka — tradycyjna jabłoń z rejonów nadbałtyckich, mrozoodporna, odporna m.in. na mączniaka, obficie owocuje; rasa czerwona — najstarsza polska rasa bydła, długowieczna, odporna na choroby, mleko wysokiej jakości.
Rośliny chroni się także jako źródło leków przeciwnowotworowych: stopkowiec tarczowaty (Podophyllum peltatum) — podofilotoksyna hamująca podziały komórkowe (chłoniaki, białaczki); barwinek różowy (Catharanthus roseus, Madagaskar, zagrożony wyginięciem) — winkrystyna i winblastyna hamujące mitozę (nowotwory piersi, jajników, jąder); Camptotheca acuminata — kamptotecyna hamująca replikację DNA (m.in. nowotwory płuc, trzustki, żołądka, jelita grubego); herbata chińska (Camellia sinensis) — polifenole blokujące transkrypcję genu TP53, którego zmutowana wersja występuje w wielu nowotworach.
Parki narodowe Polski — największy i Kampinoski
W Polsce są 23 parki narodowe.
| Park narodowy | Cecha |
|---|---|
| Biebrzański | największy park narodowy w Polsce |
| Kampinoski | przy Warszawie; ponad 38 500 ha; godło — łoś; rezerwat biosfery (program UNESCO „Człowiek i Biosfera”) |
- Użytek ekologiczny to prawna forma ochrony (bagna, oczka wodne) — a park miejski, las gospodarczy i zoo nią nie są.
- Pomnik przyrody = ochrona indywidualna (pojedyncze drzewo, głaz), a nie obszarowa.
- Reintrodukcja (gatunek tu kiedyś był) ≠ introdukcja (gatunek nowy dla terenu) ≠ restytucja (odtwarzanie liczebności).
- Park narodowy ma ≥ 1000 ha — mały obszar (np. 9 ha) nie może być parkiem narodowym, choćby chronił rzadki gatunek.
- Natura 2000 = OSO (ptaki) + SOO (siedliska), ok. 1000 obszarów, ok. 20% powierzchni Polski; to sieć unijna.
- in situ = w miejscu naturalnym; ex situ = poza nim (np. zoo).
- Bierna ≠ czynna: bierna to brak ingerencji (strefy ochronne), czynna — zabiegi (koszenie, wypas). Ochrona czynna nie oznacza szkodzenia przyrodzie — koszenie hamuje sukcesję, która zniszczyłaby cenne łąki.
- Ochrona częściowa nie znaczy, że gatunek można dowolnie pozyskiwać — tylko w sposób określony przepisami (winniczek: muszla > 30 mm, 20 kwietnia – koniec maja).