Opis poniżej pochodzi z „Programu merytorycznego Przedmiotowego Konkursu Biologicznego dla uczniów szkół podstawowych” na rok szkolny 2026/2027, z regulaminu konkursów przedmiotowych Mazowieckiego Kuratora Oświaty i z harmonogramów etapów. Konkurs ma trzy etapy: szkolny, rejonowy i wojewódzki. Każdy kolejny obejmuje materiał poprzednich plus nowe zagadnienia. Ten kurs prowadzi Cię przez to, co dochodzi na etapie III (wojewódzkim).
Trzy etapy, jeden narastający zakres
| Etap | Co obejmuje | Termin |
|---|---|---|
| I — szkolny | Organizacja i chemizm życia, wirusy i bakterie, organizm człowieka, homeostaza i 17 poszerzeń etapu I | 26 października 2026 r. (poniedziałek), 9:00, 90 minut |
| II — rejonowy | Wszystko z etapu I + różnorodność życia (klasyfikacja, protisty, grzyby, rośliny, zwierzęta), 24 poszerzenia etapu II i trzy artykuły z „Wiedzy i Życia” | 8 stycznia 2027 r. (piątek), 11:00, 90 minut |
| III — wojewódzki ten kurs |
Wszystko z etapów I i II + genetyka, ewolucja życia, ekologia i ochrona środowiska, zagrożenia różnorodności biologicznej, 25 poszerzeń etapu III i trzy kolejne artykuły z „Wiedzy i Życia” | 6 kwietnia 2027 r. (wtorek), 11:00, 90 minut |
Materiał się nie wymienia, tylko dokłada. Program mówi wprost, że zadania mogą w dowolnych proporcjach odnosić się do treści z każdego etapu. Na etapie wojewódzkim pytanie o układ pokarmowy człowieka albo o budowę paproci jest więc tak samo możliwe jak pytanie o mejozę. Miejsce etapu wojewódzkiego podaje strona konkursów kuratorium, a szczegóły organizacyjne potwierdź w swojej szkole.
Działy podstawy programowej na etapie III
- V. Genetyka (punkty 1–10),
- VI. Ewolucja życia (punkty 1–3),
- VII. Ekologia i ochrona środowiska (punkty 1–9),
- VIII. Zagrożenia różnorodności biologicznej (punkty 1–4).
25 poszerzeń etapu III — gdzie co znajdziesz
Kuratorium wpisało do programu 25 zagadnień ponad podstawę programową. Obowiązują na równi z resztą. Tak rozkładają się na moduły kursu:
| Poszerzenia (numery z programu) | Moduł kursu |
|---|---|
| 1–8: przebieg mitozy i mejozy, ich porównanie i znaczenie, replikacja DNA; różnica między informacją genetyczną a kodem genetycznym; organizacja DNA w genomie (helisa, nukleosom, chromatyna, chromosom); rodzaje RNA i ich role; porównanie DNA i RNA; ekspresja informacji genetycznej, czyli transkrypcja i translacja, oraz to, gdzie zachodzą w komórce prokariotycznej i eukariotycznej | Moduł 1 |
| 9–11: krzyżówki jedno- i dwugenowe (dominacja pełna i niepełna, kodominacja, sprzężenie z płcią) z szachownicą Punnetta; drzewa rodowe; mutacje genowe (mukowiscydoza, fenyloketonuria, pląsawica Huntingtona); mutacje chromosomowe liczbowe (zespół Downa, Klinefeltera, Turnera) | Moduł 2 |
| 12–15: biotechnologia tradycyjna i nowoczesna; enzymy restrykcyjne, elektroforeza, PCR; organizmy genetycznie modyfikowane i transgeniczne; klonowanie zwierząt metodą transplantacji jąder komórkowych; korzyści i zagrożenia | Moduł 3 |
| 25: dobór stabilizujący, kierunkowy i różnicujący | Moduł 4 |
| 16–20: nisza ekologiczna; zakresy tolerancji (temperatura, wilgotność, pH, tlenki siarki); bioindykatory; łańcuchy pokarmowe spasania i detrytusowe, sieci, poziomy troficzne, piramidy materii i energii; obieg azotu i węgla oraz rola zwierząt, roślin, bakterii i grzybów | Moduł 5 |
| 21–24: formy ochrony przyrody w Polsce; Kampinoski Park Narodowy; gatunki obce, nadmierna eksploatacja, zanieczyszczenia i fragmentacja środowiska; przyczyny i skutki zmian klimatu oraz działania zapobiegające ich pogłębianiu | Moduł 6 |
Artykuły z „Wiedzy i Życia” — etap III
Od uczestnika etapu III program oczekuje znajomości treści trzech artykułów:
- P. Jedynak, Złap oddech — „Wiedza i Życie”, maj 2026, s. 74–75,
- K. Kornicka-Garbowska, Architekci DNA — „Wiedza i Życie”, marzec 2026, s. 27–32,
- E. Nieckuła, Wiewiórka i trąd — „Wiedza i Życie”, marzec 2026, s. 60–65 (w wykazie kuratorium tytuł zapisano jako „Wiewiórki i trąd”).
Omówienia i quizy do tych artykułów są w Module 7. Same artykuły przeczytaj w numerach miesięcznika i rób to z ołówkiem w ręku: co zbadano, jak i co z tego wynika. Wśród wymagań ogólnych program wymienia rozumienie i interpretację tekstów popularnonaukowych, zwłaszcza takich, które przedstawiają obserwacje i eksperymenty. Zakres etapu II obowiązuje dalej, więc nie zapominaj też o artykułach z etapu II: Niezwykłe dzieje bawełny, Dzik mieszczuch i Jak ryba w wodzie.
Co sprawdzają zadania
Program traktuje wymagania ogólne jako nadrzędne wobec listy treści i pisze, że to one są podstawą do konstruowania zadań. Na każdym etapie chodzi m.in. o:
- planowanie obserwacji i doświadczeń: problem badawczy, hipoteza, próba badana i kontrolna (pozytywna i negatywna), wnioski,
- czytanie i sporządzanie tabel, wykresów i schematów, także z obliczeniami,
- łączenie biologii z innymi przedmiotami przyrodniczymi, np. opisywanie zjawisk fizycznych i reakcji chemicznych ważnych w procesach biologicznych,
- rozpoznawanie przedstawicieli rodzimej fauny i flory na podstawie opisu, zdjęcia albo rysunku,
- znajomość aktualnych osiągnięć nauki i krytyczną ocenę informacji z tekstów źródłowych.
Zasady etapu III
- Kwalifikacja: do etapu wojewódzkiego przechodzą uczniowie, którzy na etapie rejonowym zdobyli co najmniej 85% punktów. Jeśli taki wynik ma mniej niż 25% uczestników, kwalifikuje się 25% uczestników z najwyższymi wynikami w województwie (razem z uczniami, którzy mają taki sam wynik).
- Laureat: co najmniej 90% punktów na etapie wojewódzkim. Jeśli taki wynik ma mniej niż 25% uczestników, tytuł dostaje 25% uczestników z najwyższymi wynikami (razem z uczniami, którzy mają taki sam wynik).
- Finalista: co najmniej 40% punktów na etapie wojewódzkim, jeśli uczeń nie został laureatem.
- Przybory: możesz mieć kalkulator prosty (cztery działania, ewentualnie pierwiastek kwadratowy) i linijkę z podziałką centymetrową.
- Wyniki, wgląd i odwołania: wyniki kuratorium publikuje na stronie konkursów zgodnie z harmonogramem. Chęć wglądu do pracy zgłaszasz mailem do koordynatora do godz. 14:00 następnego dnia roboczego po ogłoszeniu wyników. Wgląd trwa do 10 minut. Odwołanie składasz do godz. 14:00 drugiego dnia roboczego po wglądzie.
Literatura
Program podaje wykaz literatury pomocniczej. Są w nim podręczniki przyrody i biologii dla szkoły podstawowej dopuszczone do użytku szkolnego, podręczniki biologii dla liceum i technikum, wybrane opracowania akademickie, atlasy, przewodniki i encyklopedie, materiały z epodreczniki.pl oraz miesięcznik „Wiedza i Życie”. Podręczniki licealne program wskazuje „w zakresie poszerzeń wymagań konkursowych”. To sygnał, że część poszerzeń sięga poziomu liceum. Pełny wykaz znajdziesz w programie konkursu.
Opis jest zgodny z programem merytorycznym konkursu na rok 2026/2027, regulaminem i harmonogramem etapu wojewódzkiego.
Jeśli kuratorium zmieni termin albo zasady, wiążący jest dokument kuratorium. Sprawdź go przed konkursem na stronie konkursów kuratorium.