Parzydełkowce to najprostsze zwierzęta tkankowe. Nazwa grupy pochodzi od komórek parzydełkowych, które służą tym zwierzętom do polowania i do obrony przed drapieżnikami. W Polsce najbardziej znanym przedstawicielem parzydełkowców jest chełbia modra. Poznasz tu środowisko życia i plan budowy ciała parzydełkowców, działanie komórek parzydełkowych, dwie postacie — polipa i meduzę — oraz najważniejszych przedstawicieli i ich znaczenie.

Gdzie żyją i jak jest zbudowane ich ciało

Parzydełkowce zasiedlają wyłącznie środowisko wodne, przede wszystkim morza i oceany, czyli wody słone; część gatunków (np. stułbia płowa) żyje jednak w wodach słodkich. Nazywamy je najprostszymi zwierzętami tkankowymi, ponieważ ich ciało budują już prawdziwe tkanki.

Ścianę ciała tworzą dwie warstwy komórek nabłonka — zewnętrzna i wewnętrzna — a pomiędzy nimi leży galaretowata substancja. Niemal cała przestrzeń wewnątrz ciała przypada na obszerną jamę chłonąco-trawiącą. Prowadzi do niej otwór gębowy, który pełni dwa zadania: umożliwia pobieranie pokarmu i jednocześnie usuwanie niestrawionych resztek. Otwór gębowy otacza wieniec czułków lub ramion, a na nich rozmieszczone są liczne komórki parzydełkowe.

Ta galaretowata substancja ma nazwę: mezoglea

Warstwa opisana wyżej jako „galaretowata substancja" nazywa się mezoglea — i tej nazwy oczekują klucze konkursowe. Ściana ciała parzydełkowców składa się więc z trzech elementów, licząc od zewnątrz:

Grubość mezoglei to jedna z różnic między polipem a meduzą: u meduzy warstwa mezoglei jest gruba, u polipa — cienka. Warto ten wiersz dopisać do tabeli porównawczej wyżej.

U wielu parzydełkowców ciało wzmacnia dodatkowo szkielet zewnętrzny zbudowany z węglanu wapnia — tak jest u korali madreporowych, które tworzą rafy koralowe.

Uwaga terminologiczna: podręcznik opisuje mezogleę jako „galaretowatą substancję" rozdzielającą epidermę i gastrodermę oraz zalicza ją do ściany ciała parzydełkowców. Sformułowania „warstwa bezkomórkowa" w podręcznikach nie ma — jeśli pada ono w kluczu, jest to doprecyzowanie spoza podręcznika.

Komórka parzydełkowa — jak działa

Wewnątrz komórki parzydełkowej znajduje się paraliżujący płyn. Komórka wyrzuca długą nić, w której biegnie kanalik — i właśnie tym kanalikiem płyn zostaje wstrzyknięty do ciała ofiary. Komórki parzydełkowe pozwalają obezwładnić zdobycz i bronić się przed wrogami — wszystkie parzydełkowce są drapieżnikami.

Polip i meduza — dwie postacie parzydełkowców

Cechą charakterystyczną tej grupy jest występowanie w dwóch postaciach (choć nie każdy gatunek przechodzi obie — stułbia i koralowce występują wyłącznie jako polip). Różnią się one kształtem ciała oraz położeniem otworu gębowego.

Nie każdy gatunek przechodzi obie postacie. Niektóre, na przykład stułbia płowa, występują tylko jako polip. Inne — w tym chełbia modra — pojawiają się zarówno jako polip, jak i jako meduza.

Kolonie

Kolonia to skupienie połączonych ze sobą organizmów jednego gatunku. Kolonie polipów mogą unosić się w wodzie albo być przytwierdzone do dna.

Przedstawiciele parzydełkowców

Koralowce i rafy koralowe

Koralowce to grupa parzydełkowców, które żyją tylko w wodach słonych i występują wyłącznie w postaci polipów. Należą do nich między innymi koral szlachetny oraz ukwiały. Większość koralowców wytwarza twardy, wapienny szkielet — i to właśnie z wapiennych szkieletów obumierających koralowców, a także innych zwierząt morskich, powstają rafy koralowe.

Rafy koralowe zaliczamy do najbogatszych środowisk życia na Ziemi — zamieszkują je setki tysięcy gatunków zwierząt, głównie ryb i koralowców. Powstają w ciepłych morzach, w których temperatura wody nie spada poniżej 20°C. Najczęściej spotyka się je w strefie przybrzeżnej, na głębokości około 20–30 m.

Znaczenie parzydełkowców w przyrodzie

Spośród wszystkich parzydełkowców największe znaczenie przyrodnicze mają koralowce:

• są głównym składnikiem raf koralowych — jednych z najbogatszych i najbardziej różnorodnych środowisk życia;
• stanowią pokarm wielu zwierząt bezkręgowych i kręgowych, między innymi ryb;
• wchodzą z innymi zwierzętami w związki przynoszące korzyści obu stronom. Taka współpraca łączy na przykład niektóre gatunki ukwiałów i ryb.

Najbardziej znanym przykładem są błazenki, które żyją wśród parzących czułków ukwiałów. Ryby te otrzymują ochronę i resztki pokarmu, a w zamian zwabiają inne ryby, którymi żywią się ukwiały.

Znaczenie parzydełkowców dla człowieka

Niektóre gatunki mają dla ludzi znaczenie pozytywne:

• meduzy bywają pożywieniem mieszkańców takich krajów, jak Chiny czy Japonia;
• niektóre koralowce wykorzystuje się do wyrobu biżuterii oraz innych przedmiotów ozdobnych — surowcem są ich szkielety.

Część parzydełkowców może natomiast zagrażać zdrowiu i życiu człowieka. Są to gatunki, których komórki parzydełkowe zawierają szczególnie silny płyn paraliżujący.

Symetria ciała

Parzydełkowce mają symetrię promienistą: ciało można podzielić na jednakowe części wieloma płaszczyznami, przechodzącymi przez jego oś. Taka budowa pasuje do trybu życia — polip siedzi w miejscu, a meduza biernie unosi się w wodzie, więc bodźce docierają do nich ze wszystkich stron naraz.

Pozostałe bezkręgowce — płazińce, nicienie, pierścienice, stawonogi i mięczaki — mają symetrię dwuboczną: tylko jedna płaszczyzna dzieli ciało na dwie lustrzane połowy. Wiąże się to z aktywnym poruszaniem się w jednym kierunku i z wykształceniem wyraźnego przodu ciała.