Układ hormonalny to gruczoły dokrewne, które wydzielają hormony wprost do krwi. Działa wolniej niż nerwowy, ale długotrwale, i niezależnie od woli. Na konkursie liczy się: który gruczoł wydziela który hormon i co on robi, antagonizm insulina–glukagon, regulacja (sprzężenie zwrotne) oraz skutki nad- i niedoczynności.
📌 Notatka wizualna — pamięciówka
Cała lekcja na planszy — kliknij, aby powiększyć. Idealne do szybkiej powtórki przed konkursem.
Jak działa układ hormonalny
Gruczoły dokrewne i ich hormony
| Gruczoł | Hormon(y) | Działanie |
|---|---|---|
| Przysadka (nadrzędna) | hormon wzrostu (somatotropina, GH); prolaktyna; hormony tropowe (TSH, ACTH, FSH, LH) | GH — pobudza wzrost i przemianę białek/tłuszczów/cukrów; prolaktyna — wytwarzanie mleka; tropowe — pobudzają inne gruczoły (tarczycę, korę nadnerczy, gonady). Magazynuje też hormony podwzgórza: wazopresyna (ADH) — zagęszczanie moczu, oksytocyna — skurcze macicy i wydzielanie mleka. |
| Szyszynka | melatonina | reguluje rytm snu i czuwania. |
| Tarczyca | tyroksyna (i trójjodotyronina); kalcytonina | tyroksyna — reguluje przemianę materii (zawiera jod); kalcytonina — obniża poziom wapnia we krwi. |
| Przytarczyce | parathormon | podwyższa poziom wapnia we krwi (antagonista kalcytoniny). |
| Grasica | tymozyna | wpływa na dojrzewanie limfocytów T (odporność). |
| Nadnercza | adrenalina; kortyzol | adrenalina — przyspiesza serce i oddech, podnosi ciśnienie i glukozę; kortyzol — reakcja stresowa, podnosi glukozę i ciśnienie. |
| Trzustka | insulina; glukagon | insulina — obniża glukozę we krwi; glukagon — podwyższa glukozę (antagoniści). |
| Jądra | testosteron | rozwój męskich cech płciowych (budowa ciała, mięśnie, krtań). |
| Jajniki | estrogeny; progesteron | estrogeny — żeńskie cechy płciowe; progesteron — rozwój zarodka/płodu, przygotowanie macicy. |
Hormony tkankowe (wydzielane przez komórki różnych narządów, nie gruczoły): gastryna, erytropoetyna, histamina.
★ Antagonizm insulina–glukagon (poziom glukozy)
| Sytuacja | Hormon (trzustka) | Działanie |
|---|---|---|
| Po posiłku (dużo glukozy) | insulina | wątroba magazynuje glukozę jako glikogen → poziom glukozy spada do normy. |
| Głód (mało glukozy) | glukagon | wątroba rozkłada glikogen do glukozy i uwalnia ją do krwi → poziom glukozy rośnie do normy. |
Druga para antagonistów: kalcytonina (obniża wapń) ↔ parathormon (podwyższa wapń).
★ Hormon wzrostu — kiedy gigantyzm, a kiedy akromegalia
Nadmiar hormonu wzrostu (GH) daje dwa różne skutki, zależnie od tego, kiedy się pojawi. To ulubione pytanie konkursowe.
| Zaburzenie | Kiedy | Jak się objawia |
|---|---|---|
| Karłowatość przysadkowa | niedobór GH w dzieciństwie | niski, ale proporcjonalny wzrost |
| Gigantyzm | nadmiar GH w okresie dzieciństwa | olbrzymi, ale proporcjonalny wzrost |
| Akromegalia | nadmiar GH u osób dorosłych | przerost dłoni, stóp, nosa i żuchwy |
Zapamiętaj mechanizm: dziecko wciąż rośnie, więc nadmiar GH wydłuża całe ciało — stąd gigantyzm. Dorosły już nie rośnie na wysokość, więc rozrastają się tylko wystające części ciała — stąd akromegalia.
Regulacja wydzielania hormonów
Cukrzyca — typ I i typ II
| Cecha | Cukrzyca typu I | Cukrzyca typu II |
|---|---|---|
| Przyczyna | Niedobór insuliny (uszkodzenie trzustki, wrodzona) | Oporność komórek na insulinę (insulina jest, ale nie działa) |
| Kogo dotyczy | dzieci i osoby młode (do ~30 r.ż.); objawy nagłe i silne | osoby po ~35 r.ż.; objawy narastają powoli |
| Objawy | częste oddawanie moczu, wzmożone pragnienie, zmęczenie, utrata masy ciała | wzmożone pragnienie i łaknienie, zmęczenie |
| Leczenie | podawanie insuliny (zastrzyki / pompa insulinowa), kontrola glukozy | dieta, aktywność fizyczna, leki; w razie potrzeby insulina |
Głównym objawem cukrzycy jest nadmiar glukozy we krwi (rozpoznanie: >126 mg/100 ml na czczo lub >140 mg po posiłku).
Skutki niedoczynności i nadczynności (wybrane)
| Gruczoł | Niedoczynność | Nadczynność |
|---|---|---|
| Przysadka (GH) | karłowatość przysadkowa | gigantyzm, akromegalia |
| Tarczyca | kretynizm (u dzieci), sucha skóra, obrzęki, wzrost masy, zmęczenie, wole | choroba Gravesa-Basedowa (wytrzeszcz oczu, drżenie rąk), spadek masy, szybkie serce |
| Przytarczyce | spadek wapnia → mrowienie, tężyczka | wzrost wapnia → odwapnienie kości, bóle kości |
| Nadnercza (kortyzol) | spadek masy, przebarwienia skóry, bóle brzucha | nadciśnienie, otyłość, osłabienie mięśni |
| Trzustka | niedobór insuliny → cukrzyca typu I | nadmiar insuliny → niedobór glukozy (hipoglikemia) |
⚠️ Uważaj: powiększenie tarczycy (wole) może towarzyszyć obu zaburzeniom — przy niedoczynności bierze się najczęściej z niedoboru jodu, a przy nadczynności towarzyszy chorobie Gravesa-Basedowa. Samo wole nie rozstrzyga, w którą stronę poszło zaburzenie. Rozstrzygają objawy dodatkowe: wytrzeszcz oczu, drżenie rąk, chudnięcie i potliwość wskazują na nadczynność, a przyrost masy ciała, sucha skóra i zmęczenie — na niedoczynność.
Profilaktyka tarczycy: dieta z odpowiednią ilością jodu (ryby morskie) — tyroksyna zawiera jod.
- Insulina OBNIŻA glukozę, glukagon PODWYŻSZA. Insulina „chowa" glukozę do wątroby jako glikogen; glukagon go rozkłada. Nie odwrotnie!
- Przysadka jest nadrzędna — hormony tropowe (TSH, ACTH, FSH, LH) pobudzają inne gruczoły. Tyroksyna (tarczyca) zawiera jod.
- Kalcytonina obniża wapń, parathormon podwyższa — druga para antagonistów. Nie pomyl z glukozą.
- Adrenalina i kortyzol = nadnercza (reakcja stresowa). Melatonina = szyszynka (sen). Tymozyna = grasica (limfocyty T).
- Cukrzyca typ I = niedobór insuliny; typ II = oporność komórek na insulinę. Nadmiar glukozy we krwi to główny objaw.
- Układ hormonalny działa wolno, ale długo; nerwowy — szybko, ale krótko. Hormony wydzielane są do krwi.
Mini-powtórka — zapamiętaj 6 rzeczy
- Gruczoły dokrewne wydzielają hormony do krwi; działają wolno, długo, niezależnie od woli; celują w komórki z receptorem.
- Przysadka (nadrzędna): GH + tropowe (TSH/ACTH/FSH/LH) + ADH/oksytocyna. Tarczyca: tyroksyna (jod, metabolizm) + kalcytonina.
- Trzustka: insulina (↓ glukoza) i glukagon (↑ glukoza) — antagoniści. Nadnercza: adrenalina + kortyzol (stres).
- Gonady: jądra — testosteron; jajniki — estrogeny i progesteron.
- Regulacja: ujemne sprzężenie zwrotne (podwzgórze–przysadka–gruczoł) + antagonizm hormonów.
- Cukrzyca: typ I (niedobór insuliny), typ II (oporność); objaw — nadmiar glukozy. Niedo/nadczynność: karłowatość/gigantyzm, kretynizm/Gravesa-Basedowa, tężyczka.